تور لحظه آخری، تور لحظه آخری استانبول، تور ارزان، تور تایلند، تور کیش، تور دبی

تور های لحظه آخری | تور لحظه آخری گرجستان،تور لحظه آخری استانبول، تور دبی، تور لحظه آخری کیش، تور اروپا، تور های ارزان قیمت

تور لحظه آخری، تور لحظه آخری استانبول، تور ارزان، تور تایلند، تور کیش، تور دبی

تور های لحظه آخری | تور لحظه آخری گرجستان،تور لحظه آخری استانبول، تور دبی، تور لحظه آخری کیش، تور اروپا، تور های ارزان قیمت

پست ویژه تور 21 روزه اروپا (ایتالیا، سوئیس، فرانسه، یونان، لوکزامبورگ، اتریش)

پست ویژه تور 16 روره اروپا (فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، یونان) ویژه پاییز

طبقه بندی موضوعی
تور تایلند تور تایلند تور استانبول تور استانبول بلیط هواپیما بلیط هواپیما تور تور قیمت بلیط قطار مشهد تهران قیمت بلیط قطار مشهد تهران رزرو هتل در مشهد رزرو هتل در مشهد تور ارزان استانبول یشنهادات شگفت انگیزی برایتان داریم تور استانبول تور استانبول تبلیغ متنی جهت اطلاع از تعرفه ها کلیک کنید

Code center

دریافت تور در تلگرام
باغ ارم شیراز
photo by Behnam Ershadi

نام شیراز که می آید، بوی بهارنارنج به مشام می رسد و جلوه هایی بی بدیل در پیش رویمان قرار می گیرند. می توانی ساعت ها رهسپار خیابان هایش شوی و لحظاتت را با طعم خوش فالوده، شیرین کنی و یا دلت را به حافظ و سعدی بدهی و اشعارشان را برای آموختن درس زندگی مرور نمایی. همه ی اینها در کنار هم تجربه ای فراموش نشدنی را برایت خلق می نمایند و همچون خاطره ای ماندگار در گوشه ذهنت جا خوش می کنند. یکی از این خاطره ها گشت و گذار در باغ های این شهر است که به معماری ایرانی آراسته شده و با فضایی دل انگیز و روح افزا همچون یک میزبان سخاوتمند، آغوششان را به روی همه گشوده اند.

امروز می خواهیم راهی یکی از همین باغ ها شویم که جهانیان را هم با جلوه های خود مسحور کرده و نامش به عنوان یکی از نُه باغ ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. این میراث جهانی ما را نیز بر آن داشته تا سفری به آن را ترتیب دهیم و گوشه گوشه اش را از نظر بگذرانیم. 

کوله بارتان را ببندید و با ما به شیراز بیایید تا قدم به درون باغ ارم بگذاریم...

چرا باغ ارم؟


  • باغ ارم یکی از نُه باغ ایرانی است که نامش در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. 
  • این باغ با فضای بسیار زیبا و دلنواز و امکاناتی مناسب، لحظاتی خوش را برایتان به ارمغان می آورد.
  • با سفر به شیراز، در کنار بازدید از این باغ می توانید از دیگر جاذبه های این شهر نیز لذت ببرید.
باغ ارم شیراز
photo by Mohammadjavad dehghanpoor

آشنایی با باغ ارم | جلوه دلبرانه شیراز

در گوشه ای از شمال غربی شهر شیراز، باغ زیبایی خودنمایی می کند که در گذر سال ها، سرد و گرم روزگار را چشیده و پابرجا مانده است تا امروز بینندگانش را مسحور زیبایی های خود کند و به لحظاتشان رنگی تازه ببخشد. نامش باغ ارم است که در فاصله کمی از کوه های شمالی شیراز (باباکوهی) قرار گرفته و در سمت جنوب آن رودخانه خشک شیراز دیده می شود که از شرق به غرب امتداد دارد.

این باغ یکی از زیباترین باغ های استان فارس و حتی کل کشور است که گردشگران داخلی و خارجی زیادی را به سوی خود می کشاند و با داشتن درختان سر به فلک کشیده و گل های رز دلبری می کند و هر چشمی را به خود خیره می سازد.

باغ ارم شیراز
photo by Saeed Nazari

تاریخچه باغ ارم | گذر از دالان تاریخ

با وجود مطالعات و بررسی های فراوان، هنوز هم از تاریخ ساخت و بنیان‌گذار اولیه باغ ارم شیراز، اطلاعاتی در دست نیست اما وجود نام این باغ در سفرنامه های مربوط به قرن دهم و یازدهم هجری حکایت از وجود آن در زمان های مذکور دارد. نشانه های دیگری نیز وجود این باغ را در دوره سلجوقیان و در تمام دوره آل اینجو (۱) و آل مظفر (۲) و گورکانیان (۳) تایید می کنند و با توجه به حاکم بودن سیستم فئودالی (۴) بر جامعه ی آن زمان، به احتمال زیاد، صاحبان و بانیان ایجاد این باغ ارزشمند، حاکمان وقت بوده اند. در این میان این احتمال مطرح است که اتابک قراچه که از طرف سنجر سلجوقی، حکومت فارس را بر عهده داشته، دستور احداث این باغ را داده است.

بعد از اتابک تا به قدرت رسیدن شاه شیخ ابواسحاق اینجو (۵) که احتمالا باغ را در اختیار داشته، اطلاعاتی از نحوه مالکیت این باغ در دست نیست. این شاه در سال ۷۲۰ شمسی بر تخت نشست و  در سال ۷۳۴ شمسی کشته شد.

احتمالا، آل مظفر پس از انقراض سلسله آل اینجو مالکیت باغ را در دست گرفته و برخی شواهد نشان می دهند در عهد شاه منصور، آخرین پادشاه این خاندان که به دست گورکانیان به قتل رسید، باغ در نهایت شکوه و زیبایی بوده است.

آن گونه که از نوشته های جهانگردان بر می آید، این باغ از زمان صفویه به بعد آباد و باشکوه بوده و منابع تاریخی از سازندگی و بهسازی آن در زمان زندیه و توسط کریم‌خان زند سخن می گویند. 

از اواخر دوره زندیه به مدت بیش از هفتاد و پنج سال باغ ارم در تصاحب سران ایل قشقایی قرار داشت. خاندان جانی خانِ قشقایی از دوره فتحعلی شاه قاجار با سمت ایلخانی و ایل بیگی بر ایل قشقایی فرمانروایی می‌کردند و ارم را به عنوان مقر فرمانروایی خود در شهر شیراز برگزیده بودند. جانی خان، نخستین ایلخان این خاندان، و پسرش محمد قلی خان، عمارتی را در این باغ بنا نهادند و در نهایت شکوه ساخت آن را به پایان رساندند. در اوایل دوره قاجاریه، مالکین سابق باغ ارم که بعضی از سران ایل قشقایی بودند در گوشه‌ای از این باغ به خاک سپرده شدند اما تا به امروز اثری از قبور آنها به دست نیامده است.

شواهد نشان می دهند که ساختمان عمارت این باغ تا دوره ناصرالدین شاه قاجار پابرجا بوده اما حاج نصیرالملک شیرازی باغ را از خاندان ایلخانی خریداری کرده و احتمالا با حفظ اساس ساختمان، عمارت فعلی موجود در باغ را بنا نهاده است. پس از درگذشت وی در حدود سال ۱۲۷۲ هجری شمسی، تزئینات بنا و بعضی قسمت های نیمه کاره توسط ابوالقاسم خان نصیرالملک، داماد و خواهرزاده او، تکمیل می شود.

فرصت‌الدوله شیرازی در آن زمان چنین توصیفی را از باغ ارائه می دهد:

... بستانی است بی مثال و گلشنی است بهشت تمثال ...، سروهایش سر به افلاک کشیده، عماراتی دارد شاهانه مشتمل بر تالاری که به واسطه دو ستون قوی پیکر برپاست و ارسی‌ها، گوشواره‌ها و اتاق ها و رواق های دیگر را از فوقانی و تحتانی داراست. آبشارهای متعدده از هر جانب آن روان است و سبزه‌های اطراف جویش چون خط بر گرد عارض نوش لبان. بنای اول آن را محمد قلی خان ایلخانی نهاده سپس مرحوم حاجی نصیرالملک خریده و حکم به بنیاد عمارات مذکور داده. حاجی محمد حسن معمار... آن بنا را برآورده باغی دیگر برآن افزوده‌اند. آن نیز هوایش معطر است...، خلوتی دیگر دارد که نارنجستانش نام نهاده‌اند. باربند و کوشکی هم برای آن قرار داده‌اند.

دونالد ویلبر، پژوهشگر تاریخ معماری ایرانی و اسلامی، نیز درباره باغ ارم چنین نوشته است:

... برای مدت لااقل ۷۵ سال این عمارت در تصاحب خان‌ها و یا سران قبیله قشقایی بود. همین ساختمان هسته مرکزی باغ به شمار می‌رود. در این موقع دیواری در وسط باغ احداث کردند و بدین ترتیب باغ به دو قسمت تقسیم گردید. باغ ارم محبوبیت فراوان خود را مدیون درختان مرکبات و خیابان طویلی است که در دو طرف آن سروهای باشکوه غرس گردیده و ساختمان جالب توجهی که شاهد مهمان ‌نوازی بی دریغ ایل قشقایی بوده است. هرچند سال یک بار مقداری از درختان مرکبات بر اثر سرمای سخت از بین می‌روند درحالی که سروها در عرض پنجاه سال اخیر همچنان جذابیت خود را حفظ کرده‌اند ...

وی در جایی دیگر می گوید:

هرچند سال یک بار مقداری از درختان مرکبات بر اثر سرمای سخت از بین می‌روند درحالی که سروها در عرض پنجاه سال اخیر همچنان جذابیت خود را حفظ کرده‌اند ...

در تهیه طرح باغ، محور طولانی آن مشخص گردیده است. کوشک اصلی، هسته مرکزی این باغ و جالب‌توجه ‌ترین جنبه آن را تشکیل می‌دهد. اطاق های طبقه زیرین تقریباً زیرزمین است و تالار مرکزی آن را برای استراحت در روزهای گرم تابستان در نظر گرفته‌اند. نهر آب مستقیماً از این تالار می ‌گذرد و در سر راه خود قبل از اینکه به حوض بزرگی فرو ریزد استخر را پر می‌کند. دیوارها و کف این تالار از کاشی‌های رنگین پوشیده شده است. پلکانی این طبقه را به طبقه بالاتر و به راهروهایی که به تالار بزرگ منتهی می‌گردد متصل می‌سازد. منظره جنوبی آن همان ادامه محور اصلی است و از طرف شمال چشم انداز آن را تپه‌هایی تشکیل می‌دهد که در حاشیه رودخانه قرار گرفته است. در این محل نیز مانند بسیاری دیگر از ساختمان های شیراز کاشی های براق و سنگ های تراش میراث قدیم را از نو رواج می‌دهد. این قسمت سه گوش (سنتوری) منظره‌ای را متعلق به دوره ساسانیان که با کاشی های رنگی زینت ‌شده نشان می ‌دهد درحالی که در طبقه‌ای که هم‌سطح زمین ساخته شده تخته سنگ های آهکی نسخه‌های تحریف شده‌ای است از نقوش برجسته دوره هخامنشیان که در تخت جمشید دیده می‌شود. در سراسر این ناحیه وسیع بوته گل سرخ کمتر دیده می‌شود و به جای آن در گلخانه که داخل آن را با چوب به طرز پلکانی ترتیب داده‌اند انواع گلها را در گلدان نگاهداری می‌کنند تا آنها را در نقاط اصلی در داخل کوشک و خارج آن قرار دهند.

پس از فوت ابوالقاسم خان نصیرالملک، باغ به فرزند وی می رسد و  پس از چندی به یکی از سران ایل قشقایی فروخته می شود. پس از چند سال، همسر آخرین شاه ایران، آن را خریداری نمود و برای مدت ها به عنوان کاخ پذیرایی در اختیار دانشگاه شیراز قرار گرفت. برخی نیز بر این باورند که این باغ توسط این حکومت مصادره شده است. به هر حال در این زمان، کم کم ساختمان باغ به علت عوامل طبیعی به صورت مخروبه درآمد و دیوارهای باغ نیز در معرض تخریب قرار گرفت. در سال های ۱۳۵۰_۱۳۴۵ شمسی، باغ ارم با اعتبار واگذاری از طرف سازمان برنامه و بودجه و زیر نظر مسئولین وقت دانشگاه، تعمیر و مرمت گردید.

به جای دیوار باغ، یک دیوار کوتاه سنگی با نرده آهنی در اطراف آن احداث شد و تزیینات قسمت های مختلف آن تحت مرمت قرار گرفت. علاوه بر این تعمیرات، زمین وسیعی در حاشیه بلوار ارم و بلوار آسیاب سه‌ تایی به آن افزوده گردید. آینه کاری و نقاشی‌های جالب رنگ و روغن سقف اتاق ها و ایوان ها نیز ترمیم شد و محوطه باغ که به صورت مخروبه‌ای درآمده بود، با طرح اصلی خود، بازسازی گردید. کاشیکاری نمای جرزها نیز که فرو ریخته بود دوباره با حفظ سبک اولیه در محل مورد نظر نصب شد.

حدود ۳۰ سال پیش، قسمت هایی در سمت غربی باغ از جمله اراضی دهی مشهور به کوشک به مساحت باغ افزوده گردید و مساحت کل آن نزدیک ۱۱۰۳۸۰ متر مربع شد.

 در حال حاضر دانشگاه شیراز، باغ و دانشکده کشاورزی، باغ گیاه‌شناسی آن را در اختیار دارند و ساختمان باغ در اختیار دانشکده حقوق می باشد. 

پاورقی


۱- خانواده‌ای سلطنتی در دوره مغولان که در سده هشتم قمری در فارس حکومت می‌کردند.

۲- سلسله‌ای که در قرن هشتم هجری بیشتر بر جنوب ایران و گاه بر تمام ایران بزرگ به جز خراسان حکومت می‌کرد.

۳- امپراتوری بزرگی است که به‌دست نوادگان امیر تیمور ایجاد شد و در بخش بزرگی از شبه قاره هند شامل کشورهای امروزی هند، پاکستان، بنگلادش و بخش‌هایی از افغانستان امروزی فرمانروایی کرد.

۴- نظام ارباب - رعیتی

۵- مشهورترین و واپسین فرمانروای آل اینجو که در اواخر ایلخانان بر فارس و اصفهان فرمانروایی می کرد و هم عصر حافظ بود.

تاریخچه باغ ارم

خوشگذرانی در باغ ارم

دیدن یک مکان تاریخی و بازدید از یکی از آثار جهانی ایران تنها یکی از دلایلی است که می تواند شما را راهی باغ ارم کند. در این باغ امکانات و فرصت هایی وجود دارند که لذت شما از سفر را چندین برابر می کنند:

قدم زدن در فضایی بهشتی: باغ ارم تلفیقی کم نظیر از تاریخ و طبیعت را پیش رویتان قرار می دهد؛ تلفیقی که باعث ایجاد فضایی بهشت گونه شده و هر کسی را عاشق خود می کند. با قدم زدن در این باغ، هر لحظه، جلوه ای خاص را خواهید دید که شما را به سوی خود می کشاند و غرق در لذت می کند. پس به بازدید کوتاه از ساختمان این باغ اکتفا نکنید و تا آنجا که می توانید در آن به گشت و گذار بپردازید.

پوشیدن لباس های سنتی: این باغ با فضای تاریخی خود کاری می کند که هوس سفر به گذشته و همرنگ شدن با مردمان آن زمان به سرتان بزند و دلتان بخواهد غرق در فرهنگ زیبای این دیار شوید. در این باغ شما می توانید با پرداخت هزینه ای جداگانه، پوشیدن لباس های سنتی و قدیمی را نیز تجربه کنید و تصاویری به یادماندنی را به ثبت برسانید.

فروشگاه محصولات فرهنگی: در باغ ارم غرفه ای برای فروش محصولات مختلف از جمله محصولات فرهنگی، صنایع دستی و سوغات و ... وجود دارد که می تواند تجربه ای تازه از خرید را برایتان رقم بزند.

تجربیات خوشمزه: اگر ساعات گشت و گذارتان در باغ طولانی شد می توانید به سراغ خوشمزه هایی که در این مکان عرضه می شوند هم بروید. مطمئنا در این فضای زیبا فالوده شیرازی بیش از هر چیزی می چسبد! تصورش را بکنید که در فضایی کاملا سنتی و ایرانی، یکی از خوشمزه های دیار شیراز را نیز نوش جان فرمایید و طعم شیرینی به لحظات خود بدهید...

لباس سنتی باغ ارم
photo by Mohammadhadi Khosravi
باغ ارم
photo by Reza Ghaderi
فالوده باغ ارم
photo by Mohammadhadi Khosravi

معماری باغ ارم

زمین باغ ارم به شکل مربع مستطیل و بسیار وسیع است که درهای ورودی آن در ضلع بزرگتر و به سمت شمال و بلوار ارم قرار دارد و ضلع کوچکتر به سمت غرب و بلوار آسیاب سه تائی می باشد. این دو ضلع باغ در گذشته به صورت چینه ی گِلی (دیوار گلی) بوده و امروز پیچ های امین الدوله و اناری (۱) نرده های آن را به حضور خود مزین کرده اند. اضلاع دیگر باغ نیز به خانه های مسکونی و باغ های دیگری محدود می شود.

در هر دوره با وجود تغییراتی که در باغ به وجود آمده، مساحت آن نیز افزایش و کاهش بسیار یافته است اما امروزه وسعت آن را نزدیک ۱۱۰۳۸۰ متر مربع عنوان می کنند.

جهت شیب زمین در باغ، از غرب به سوی شرق می باشد و شیب زیاد زمین موجب شده تا معماران تدبیری بیندیشند و در قسمت هایی از گذرگاه های اصلی و فرعی باغ پله‌هایی را ایجاد نمایند. این پستی و بلندی های زمین بر زیبایی فضای باغ افزوده و چهره ای متفاوت را به آن بخشیده اند.

ساختمان های باغ شامل عمارت اصلی و اندرون در قسمت غربی باغ و بر روی یک بلندی قرار دارند. در جلوی این ساختمان در سمت شرق، حوض وسیعی با ۳۳۵ متر مربع وسعت، به چشم می خورد که محیط آن را ۱۸ قطعه سنگ بزرگ و یکپارچه تشکیل می دهد و احتمالا ساخت آن به دوره جانی خان ایلخانی باز می گردد. در گذشته این استخر عمق بیشتری داشته اما امروزه عمق آن حدود نیم متر است. در چهار گوشه این استخر، چهار نخل فونیکس (ققنوس) بسیار بلند و زیبا به چشم می خورند.

در میانه باغ گذرگاه یا خیابان اصلی آن وجود دارد که از غرب به شرق کشیده شده است. این گذرگاه از مقابل ساختمان و استخر بزرگ آغاز شده و تا انتهای باغ امتداد دارد. در دو سوی این گذرگاه، شمشادهای کوتاه حصاری دیده می شوند و در وسط، جوی آبی جریان دارد که از جلوی استخر بزرگ آغاز شده و پس از رسیدن به وسط باغ به جوی های متعددی تقسیم می شود تا آب به قسمت های دیگر باغ برسد. در اطراف این جوی، گُلکاری بسیار زیبایی انجام شده و دو طرف گذرگاه را سرونازها و درختان تنومند دیگر فرا گرفته اند.

در محل تقسیم آب به جوی های متعدد، پله هایی ساخته شده و ادامه گذرگاه از پایین پله ها تا انتهای باغ مسطح و شن ریزی شده است. محور  وسیع دیگری با جهت شمالی جنوبی در وسط باغ قرار دارد که گذرگاه اصلی را قطع می کند. علاوه بر این دو گذرگاه عریض، گذرگاه های دیگری هم به موازات این دو، در تمام قسمت های باغ احداث شده اند.

پاورقی


۱- گونه هایی از گیاهان گلدار چندساله

عکس هوایی باغ ارم شیراز
photo by Mohammad Fatehi
باغ ارم شیراز
photo by Ebrahim Motamed

گیاهان باغ | ارم، میزبان بلندترین سروناز شیراز

تنوع گیاهی در باغ ارم، بسیار بالاست و گیاهان بسیاری از اقصی نقاط جهان در آن به چشم می خورند؛ به شکلی که باغ به شکل یک نمایشگاه از انواع گل‌ها و گیاهان به نظر می رسد و با انواع گل های زینتی و گونه های گیاهی، به عنوان باغ گیاه شناسی دانشگاه شیراز برای گسترش آموزش و پژوهش علوم گیاهی استفاده می شود.

پوشش گیاهی این باغ را می‌ توان به ۲ دسته تقسیم کرد: 

۱- درختان و گیاهان غیر مثمر که شامل سروناز،  افرا، ارغوان، سیاه بید، کاج، بید مجنون، بید مشک، زبان گنجشک، سپیدار و اکالیپتوس می باشند و سروناز آن با  ۳۵ متر بلندی، به عنوان بلندترین سروناز شیراز شناخته می شود.

جالب ترین قسمت باغ، گذرگاهی است که از شرق به غرب در وسط باغ احداث شده و در دو طرف آن درختان سرو به چشم می خورند. در میان این درختان، سرو بلند قامتی با ۳۵ متر ارتفاع و هزاران سال قدمت وجود دارد که از دور توجه هر کسی را به خود جلب می کند. این درخت، بلندترین سرو شیراز است که به علت موزون بودن آن را سروناز می خوانند. در پای این درخت، تاکی تنومند و کهن وجود دارد که شاخه های آن از پای تا سر درخت را در آغوش گرفته و جلوه ای خاص به آن بخشیده اند.

از درختان که بگذریم، گیاهان تزیینی نیز جلوه ای دیگر به باغ داده و انبوه گل های رز، لباسی بهشتی را به آن پوشانده اند. گلستانی از گل های رز در ضلع غرب و شمال غربی باغ وجود دارد که از نظر تنوع و بسیاری انواع گل رز در کشور ما بی نظیر و در کشورهای همجوار و آسیا کم نظیر است و در آن نزدیک به ۲۰۰ گونه رز را می توانید ببینید. 

به جز گل های رز، انواع دیگر گل های موجود در باغ ارم عبارتند از:

درختچه های زینتی دارای گل های زیبا همچون یاس خوشه ای، نسترن، یاس زرد، سنبل درختی، توری، گوجه گل، به ژاپنی، هلو گل، طاووسی، خرزهره، سیب گل و ابریشم..

درختچه های زینتی دارای برگ های زیبا همانند سه رنگ، ماگنولیا، سرو خمره ای، برگ بو، سرو نقره ای، پالم و فینیکس.

گل های یک ساله مقاوم به سرما همچون شب بو، بنفشه، مروارید، زبان در قفا، میمون، عدسی، همیشه بهار، قرنفل، میخک و مینا چمنی که بذرشان در اوایل شهریور ماه کاشته می شود و بوته های آن پس از گل دادن از اواخر زمستان تا اوایل تابستان از بین می روند.

گل های یک ساله حساس به سرما مانند آهار، بگونیا، پریوش، ابری، اطلسی، جعفری، تاج خروس، مینا، گل ناز، گل خشک، گل حنائی، رعنا زیبا، سلوی، شاه پسند، ستاره، فلفل زینتی و گیلاس زینتی که از اوایل اسفند ماه کاشته می شوند و بوته های آن پس از گل دادن از اوایل تابستان، براثر سرمای زمستان از بین می روند.

گل های پیاز دار که عبارتند از: آلاله، اختر، کوکب، شیپوری .

بوته های دائمی گل دار شامل: داودی، مارگریت، خورشیدی و کوکب کوهی.

گیاهان دائمی پوششی همچون پیچ تلگرافی و گیاهان رونده مانند گل ساعت، گلیسین، پاپیتال، آبشار طلائی، پیچ برفی، پیچ امین الدوله و پیچ اناری.

گیاهان یک ساله رونده، شامل: نیلوفر و کدوی زینتی.

گیاهان حصاری که از آن جمله می توان به شمشاد و برگ نو اشاره نمود.

گل های گلخانه ای که برخی از آنها به صورت اختصاصی در گلخانه باغ ارم نگهداری و پرورش داده می شوند و برخی دیگر علاوه بر پرورش در باغچه ها، در گلخانه هم موجود هستند. این گل ها عبارتند از: کاغذی، سینره، حسن یوسف، بگونیا، شویدی، گردی، گیلاس زینتی، فلفل زینتی، فونیکس، برگ انجیری و برگ بیدی.

۲- درختان مثمر که شامل انار، ازگیل، نارنج، خرمالو، گردو، زردآلو، بادام، سیب، به و گلابی می باشند و محصول اصلی باغ، در درجه اول انار و در درجه دوم مرکبات است.

باغ ارم شیراز
photo by Elham Pourhossein
باغ ارم شیراز
photo by Elham Pourhossein

سرسبزی باغ از کجا می آید؟

آنچه که این طراوت را به باغ بخشیده، آب روان و زلالی است که در حوضخانه می گردد و وارد جویی می شود که زیر نرده آهنی حوضخانه قرار دارد. در ادامه این آب به جوی های اطراف استخر وارد می شود تا در جویِ عریض گذرگاه اصلی و جویبارهای دیگر جریان یابد و درختان و گیاهان را سیراب سازد. 

جوی اصلی از آب زلال و گوارا که از باغچه اندرون وارد ساختمان حوضخانه می شود و بعد از گردش در حوضچه و سپس در اطراف استخر بزرگ و جوی های خیابان های باغ روان می گردد.

قسمت عمده این آب همچون بیشتر باغ های شیراز از قنات نهر اعظم می آید که بر اساس تقسیم بندی به جدول های متعددی تقسیم می‌گردد. یکی از قسمت های آن، که سیراب کننده باغ ارم است، جدول میری می باشد که یک پنجم از نهر اعظم است.

 علاوه بر این، دو حلقه چاه عمیق نیز در باغ حفر گردیده تا آب مورد نیاز به وسیله پمپ تامین گردد و با استفاده از لوله کشی برای آبیاری گل های باغ استفاده شود. برای آشامیدن و مصارف عمارات نیز از آب لوله‎کشی شهر استفاده می شود.

باغ ارم شیراز
باغ ارم شیراز
photo by Amin Berenjkar

عمارت اصلی باغ ارم | بنایی منحصر به فرد در ایران

 عمارت اصلی باغ ارم را می توان نمونه نسبتا کاملی از ساختمان های اواسط دوره قاجاریه دانست که ویژگی های موجود در آن همچون سایر بناهای هم دوره خود، پیروی از اصلوب معماری زندیه و صفویه را نشان می دهند و حتی نقوش کاشی های نمای عمارت نیز کاملا از تصاویر روی دیوارهای یکی از عمارات عهد صفویه تقلید شده اند.

ساختمان اصلی در بخش غربی، جالب توجه ترین قسمت باغ می باشد که از سه طبقه با تزئینات فراوان و بام شیروانی تشکیل شده و سازنده آن حاجی محمد حسن معمار شیرازی است. این عمارت رو به مشرق ساخته شده و زیبایی معماری، نقاشی های رنگ و روغن، حجاری نقوش ازاره (۱) سنگی، کاشی کاری و گچبری، پنجره‌های مشبک آهنی، پیشانی ساختمان، ستون‌های سنگی و درهای چوبی نفیس و منبت کاری‌ شده آن شاهکار صنعت و هنر دوره قاجاریه به شمار می رود.

آنچه که در ابتدا هر چشمی را به خود خیره می کند کاشی های هفت رنگ نمای عمارت هستند که به زیبایی و ظرافت در کنار هم چیده شده اند و طرح ها و مناظر بدیعی در آنها خودنمایی می کنند. بنای نارنجستان قوام شیراز نیز، سبکی شبیه به معماری این بنا را دارد و تزیینات داخلی آن نیز اعم از گچبری ها و نقاشی های چشم نواز دیوار و سقف، شباهت بسیاری به عمارت باغ ارم دارد.

دو طبقه بالایی بنا دارای ستون‌ هایی هستند که از تخت جمشید الهام گرفته شده‌ و زیبایی و شکوه آن را در ذهن تداعی می کنند. در پیشانی بنا، دو نیم‌ دایره در دو طرف به چشم می خورد و یک تابلو بزرگ هم دیده می شود که از ۳ هلال روی هم تشکیل شده که در اصطلاع معماران فارس به سنتوری شهرت دارند. این هلال ها دارای سه تابلوی بزرگ و دو تابلوی کوچک کاشی کاری با کاشی های لعابدار رنگی می باشند و تصاویری از ناصرالدین شاه قاجار، داستان هایی از فردوسی و نظامی و ادبیات کهن فارسی و قصه‌های مذهبی را به نمایش گذاشته اند.

در بزرگترین هلالی، نقش ناصرالدین شاه سوار بر اسب سفید دیده می شود در حالی که نیم تاجی در جلوی کلاه او نقش بسته است. سپس سه نقش دیگر از داستان های فردوسی و نظامی از جمله سلیمان و ملکه سبا، رستم پهلوان، خسرو شیرین و یوسف و زلیخا به چشم می خورد.

در هلالی های کوچکتر مردی در حال نبرد با هلاهل نقاشی شده که نمونه ای تحریف شده از نقش درگاه شرقی کاخ صدستون تخت جمشید است. همچنین آهویی نیز در چنگال پلنگ بر زمینه اسلیمی نقش شده است که در اصطلاح معماران محلی فارس به آن نقش گرفت و گیر گفته می شود.

در حاشیه پنجره های نمای غربی عمارت، کاشی های هفت رنگ با نقوش گوناگون شاهان و سربازان هخامنشی و گل ها و مناظر باغ ها و کوشک ها به چشم می خورد در نهایت این نقش داریوش هخامنشی و شکار آهویی توسط پلنگی است که چشم شما را به خود خیره می سازد. 

نکته قابل توجه دیگر این بنا درهای آن هستند که از چوب ساج تهیه گردیده و به همین دلیل با گذشت سال ها هنوز سالم باقی مانده و شکل اصلی خود را حفظ کرده اند. از این درها گذر می کنیم و در ادامه قدم به درون این عمارت می گذاریم:

پاورقی


۱- قسمتی از دیوار اتاق یا ایوان که از کف طاقچه تا روی زمین است.

عمارت باغ ارم
ایوان باغ ارم
photo by Pouyan Ansari
نقاشی باغ ارم
photo by Pouyan Ansari

تالار حوضخانه 

طبقه زیرین بنا که هم سطح زمین واقع شده، سردابه و محلی برای استراحت در روزهای گرم تابستان بوده و تالار حوضخانه را در میان خود دارد. در دو سوی حوضخانه دو راهرو وجود دارند که در انتها به پله هایی برای رفتن به طبقه بالا می رسند. در دو طرف راهروها نیز دو سالن بزرگ دیده می شود و مجاور سالن ضلع جنوبی، آشپزخانه وسیعی قرار دارد. اتاق های این طبقه دارای کاشی کاری های رنگینی هستند که زیبایی خاصی به آنها بخشیده اند.

تالار حوضخانه، آب نمایی را در خود دارد و نهر آبی نیز از وسط آن می گذرد که در ادامه به استخر بزرگی در جلوی عمارت می رسد. در وسط این تالار یک ستون سنگی حجاری شده قرار دارد و دیوارها و کف تالار با کاشی های هفت رنگ به شکلی زیبا و چشم نواز زینت یافته اند. کاشی های معرق و هفت رنگ، سقف حوضخانه را پوشانده و آن را به یکی از بهترین نمونه های هنر کاشی کاری در دوره قاجاریه تبدیل نموده اند. این کاشی ها به شکلی ظریف در کنار یکدیگر قرار دارند و تصاویر زیبایی از شکارگاه ها و مناظر طبیعت و داستان خسرو و شیرین و نقوش دیگر را نمایش می دهند. 

متاسفانه به دلیل ممنوعیت بازدید از این قسمت، تصویری از آن در دست نیست

باغ ارم شیراز

طبقه دوم

در طبقه دوم در وسط ساختمان، ایوانی بزرگ با دو ستون بلند و سقف مسطح دیده می شود که در پشت آن یک سالن بزرگ قرار دارد و در دو سوی آن نیز راهروهایی دیده می شود که دو گوشواره در بالای خود دارند و در طرفین آنها چهار طاق (۱) واقع است. در جلو این ایوان زیبا دو ستون سنگی یکپارچه بلند واقع گردیده و نقش سرستون های آن را تصویر مردانی با لباس های دوره قاجاریه و گل و بوته هایی به صورت قرینه تشکیل می دهد. ایوان دو ستونی باغ ارم به سبب دارا بودن تزئینات گچ بری زیبا بر دیوارهای سه طرف آن، در میان ساختمان های دوره قاجاریه در شیراز و نسبت به بناهای مشابه دارای امتیاز خاصی می باشد.

در پای این ایوان، سه پنجره آهنی دیده می‌شود که قدیمی هستند و از زمان احداث ساختمان برجای مانده اند. دو پنجره آهنی طرفین، قرینه یکدیگرند و پنجره وسط دارای اندازه بزرگتری است. این پنجره ها در ورودی سردابه قرار گرفته اند و از نمونه های جالب پنجره های دوره قاجاریه به شمار می روند. 

پیشانی این ایوان و اطراف مزین به یکی از جالب ترین کاشیکاری‌های دوره قاجاریه است که از آن به عنوان نمونه ای منحصر به فرد یاد می شود و نمونه آن را نمی توان در سایر بناهای دوره قاجاریه دید.

در دو سوی این ایوان بزرگ و با شکوه، دو ایوان کوچک قرار دارد که هرکدام دارای دو ستون سنگی یکپارچه کوچک می باشند و پشت آنها ارسی ها و درک هایی (۲) به چشم می خورند. در ضلع جنوبی این طبقه و دقیقا در بالای آشپزخانه طبقه زیرین یک آشپزخانه وسیع دیگر و به همان اندازه وجود دارد.

متاسفانه به دلیل ممنوعیت بازدید از این قسمت، تصویری از آن در دست نیست

پاورقی


۱- سقف یا گنبدی که بر روی چهارپایه بنا شده و چهار طرف آن باز باشد.

۲- آن قسمت از ارسی که مانند کشو بالا و پایین می رود.

باغ ارم
photo by Sara kf

طبقه سوم

در وسط طبقه سوم یک سالن بزرگ مشابه سالن طبقه دوم دیده می شود که پنجره هایش به ایوان اصلی باز می شوند و در دو سوی خود دو راهرو دارد. در مجاورت راهروی ضلع شمالی عمارت دو اتاق قرار گرفته و در کنار راهروی ضلع جنوبی نیز یک اتاق و یک سالن بزرگ وجود دارد.

سقف دو سالن این طبقه، با تیرهای چوبی و تخته های منظم پوشیده شده و با نقاشی های زیبا و نفیسی مزین گشته اند. در این نقاشی ها گل و بوته و طرح های اسلیمی و تابلوهای متعدد از شکارگاه ها و چهره زنان و تصاویری از قصرهایی به سبک اروپایی به چشم می خورد. این نقوش یکی از شواهدی است که نشان می دهد هنر ظریف نقاشی روی سقف یا به قول اهل فن، مَرجُوَک، در دوره قاجاریه در شهر شیراز کاملا رایج بوده است.

در این طبقه نیز همانند طبقه دوم دو ایوان در دو طرف و درست در بالای ایوان های طبقه پایین قرار دارند و بالای آشپزخانه طبقه دوم در این طبقه، به صورت تراس است.

متاسفانه به دلیل ممنوعیت بازدید از این قسمت، تصویری از آن در دست نیست

باغ ارم در شب

سایر بناهای باغ ارم

در جنوب ضلع شمالی عمارت اصلی و چسبیده به آن مجموعه ای از هشت اتاق قرار دارد که در سال های اخیر مرمت شده و امروزه به عنوان واحد سرپرستی و امور اداری باغ از آنها استفاده می شود. در کنار درب ورودی شرقی باغ نیز دو اتاق واقع شده که برای سکونت نگهبانان و خدمه ایجاد گردیده اند. در پشت ساختمان اصلی یعنی در سمت غرب باغ، عمارت و محوطه اندرون دیده می شود که دارای دو سالن و پنج اتاق است. در این محوطه دربهایی برای رفت و آمد به ساختمان وجود دارد و در ضلع غربی آن عمارتی یک طبقه دیده می شود که از سطح محوطه اندرون بلندتر است.

با توجه به توسعه باغ و اضافه شدن زمین های زیادی در قسمت غربی به باغ ارم، عمارت اصلی و اتاق های باربند قدیم و ساختمان اندرون و محوطه محصور آن به صورت یک مجموعه در وسط قرار گرفته اند. امروزه درب اندرون به طرف گلستان گل رز باز می‌شود. در قسمت جلو در ورودی اندرون نیز یک چهار ضلعی دیده می شود که در اطراف آن طاقچه‌هایی ایجاد نموده‌اند و اصطلاحا به آن غلام نشین می‌گویند.

 بالای پیشانی عمارت اندرون نیز همچون عمارت اصلی، دارای هلالی کاشیکاری است که همزمان با کاشیکاری های هلالی‌های عمارت اصلی باغ انجام گرفته و متعلق به دوره قاجاریه می باشد. در دو سوی اتاق وسطی و در زیر هلالی ها نیز دو ستون آجری واقع شده که دارای کاشیکاری های معرق است.

باغ ارم شیراز
photo by Elham Pourhossein

کتیبه های باغ ارم

همانگونه که گفتیم چهره ای که امروزه از باغ ارم دیده می شود، اثری از دوره ناصرالدین شاه قاجار به شمار می‌رود و ساختمان فعلی آن توسط مرحوم نصیرالملک بنا شده است. به همین سبب چند کتیبه سنگی در نقاط مختلف باغ از نصیرالملک باقی‌مانده و اولین آنها از سنگ مرمر است که در بالای سر در ورودی شمال شرقی باغ نصب شده است. کاشی کاری این سردر، منحصر به چند کتیبه و چند قطعه کاشی کاری است ولی از نظر فرم ساختمان از نمونه‌های منحصر به فرد به شمار می رود. در بالا و در پیشانی این سردر کتیبه‌ای به خط نستعلیق بر روی کاشی معرق نصب شده و بر روی آن این عبارت به چشم می خورد: 

نصر من الله و فتح قریب

در زیر این کتیبه، کتیبه ای از سنگ مرمر لیمویی رنگ قرار دارد که در ابتدای آن عبارت شریفه " بسم الله الرحمن الرحیم" به چشم می خورد و سپس این بیت شعر با خط نستعلیق بر روی آن نوشته شده است:

از وزیر شه نصیرالملک راددائمش باغ ارم آباد باد

تاریخ کتیبه مذکور مربوط به دوره سلطنت مظفرالدین شاه قاجار و زمان حکمرانی نصیرالملک بر فارس است. در دو سوی درب، دو طاق نما به چشم می خورد که در بالای هر کدام یک کتیبه کاشی کاری وجود دارد. کتیبه‌های کاشی کاری دو طرف درب با خط نستعلیق و زمینه سورمه‌ای است و نوشته آن آیه‌ای از قرآن مجید می باشد که به صورت معرق نگاشته شده است.

ازاره ستون های جلوی عمارت اصلی از سنگ های یکپارچه موسوم به گندمک که بیش از دو متر بلندی دارد پوشیده شده است. این ستون های سنگی هشت عدد هستند و روی شش عدد از آنها کتیبه هایی دیده می شود که بر روی آنها اشعاری از سعدی، حافظ و شوریده شیرازی به طور برجسته به چشم می خورد. دو ستون دیگر نیز مزین به نقش مردی با کلاه و لباس عشایری می باشند. به نظر می رسد که در گذشته نقش و نگارهایی بر روی ۶ کتیبه بوده اما استاد باشی حجار آنها را محو کرده و اشعاری را به خط نستعلیق بر روی آنها کنده است.

علاوه بر این کتیبه ها، شش کتیبه سنگی دیگر نیز در نمای شرقی ساختمان به صورت ازاره وجود دارند که همه آنها با خط نستعلیق نَقر و بر نمای جرزهای طبقه اول نصب شده اند. دو کتیبه در زیر ایوان دو ستونی سمت راست و دو کتیبه در زیر ایوان دو ستونی بزرگ و دو کتیبه دیگر زیر ایوان دو ستونی سمت چپ نصب گردیده و در آخر تمامی آنها تاریخ‌های مختلف و نام نصیرالملک به چشم می خورد. به ترتیب از سمت راست به چپ به بررسی این کتیبه ها می پردازیم:

ایوان سمت راست

در اولین کتیبه در پای ستون سمت راست این ایوان عبارت علینقی الشریف عمل استاد باشی حجار ۱۳۳۹ دیده می شود و اشعاری از مرحوم فصیح الملک شوریده شیرازی بر آن نقش بسته است.

کتیبه ی دوم در پای ستون سمت چپ می باشد و در آن اشعاری از شوریده شیرازی، شاعر معروف دوره قاجاریه به چشم می خورد.

ایوان دوستونی بزرگ

کتیبه بعدی در زیر ستون بعدی که متعلق به ایوان بزرگ است قرار دارد و سرباز دوره هخامنشی را در حالی که در یک دست نیزه و در یک دست دیگر او گرزی قرار دارد، نشان می دهد. تلاش شده تا کلاه این سرباز به فرم نیزه داران تخت جمشید حجاری شود اما آنچه که دیده می شود، کلاهی ساده است و هیچگونه تزئیناتی ندارد.

این کتیبه دو طرف ایوان قرینه سازی شده است و با آنکه تقلیدی از نقوش برجسته تخت جمشید به شمار می رود، باز هم جذابیت و فرم زیبای نقوش برجسته ی نیزه داران پارسی تخت جمشید را ندارد. این کتیبه دارای اشعاری به خط نستعلیق نیز هست و بیت اول اشعار آن به تاریخ بنای ساختمان اشاره دارد.

کتیبه بعدی همچون کتیبه سمت راست ایوان است و یک سرباز هخامنشی را نشان می‌دهد که به همان فرم نقش برجسته حجاری گردیده است. تاریخ این کتیبه به سال ۱۳۳۹ است و اشعار آن از فصیح الملک شوریده شیرازی می باشد. در این کتیبه تاریخ رمضان المبارک ۱۳۱۵ نیز دیده می‌شود که مربوط به تعمیرات بنا در دوره مظفرالدین شاه قاجار است.

ایوان سمت چپ

در آخر کتیبه پنجم عبارت "حسب مستطاب اجل اشرف آقای نصیرالملک " آمده است و کتیبه ششم که در سمت چپ و پای ایوان جنوبی نصب شده، چنین خوانده می‌شود:

خادم اهل بشارت خان بنده درگه نصیرالملک ۱۳۴۰

به طور کلی می توان گفت که کتیبه‌های مذکور مربوط به تعمیراتی است که به تدریج در این بنای با ارزش صورت گرفته و آن را از خطر نابودی نجات داده است.

حوضخانه

علاوه بر این کتیبه ها، دو تخته سنگ آهکی نقش دار نیز در این قسمت و در دو طرف حوضخانه وجود دارد که پنجره ای آهنی در میان آنهاست. بر روی این دو قطعه سنگ، تصویر مردی با نیزه ای در دست نقش بسته است که نقشی تحریفی و تقلیدی از نقوش دوره هخامنشی در تخت جمشید با خصوصیات و لباس و کلاه یک مرد عشایری جنوب می باشد.  

کتیبه های باغ ارم
باغ ارم شیراز

موزه سنگ و گوهر دریای نور

در عمارت اصلی باغ ارم، موزه ای با نام سنگ و گوهر دریای نور وجود دارد که بیش از ۱۴۰ نوع سنگ و گوهر تزئینی کمیاب و قیمتی در آن به نمایش در آمده است.

این موزه در سال ۱۳۹۰ آغاز به کار کرده و تا به امروز توانسته بازدیدکنندگان بسیاری را به سوی خود بکشاند. آثار به نمایش درآمده در این موزه از ایران و نقاط مختلف جهان هستند و با زیبایی هایشان دل هر بیننده ای را می ربایند.

موزه سنگ و گوهر دریای نور
موزه باغ ارم

ثبت ملی و جهانی باغ ارم

به سبب جلوه های منحصر به فرد باغ ارم شیراز و هنرنمایی بی نظیر معماران در آن، نام این باغ از تاریخ ۱۴ آبان ۱۳۵۳ به شماره ۱۰۱۳ در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد.

این باغ یکی از ۹ باغ ایرانی است که نامش در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد و در تاریخ ۶ تیرماه ۱۳۹۰ در سی‌وپنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو به شماره ۱۳۷۲ در این فهرست به ثبت رسیده است. برای ثبت جهانی این اثر معیار های زیر مطرح شده اند:

نشان دهنده یک شاهکار از نبوغ و خلاقیت انسانی است.

تبادل ارزش‌های بشری در یک بازه زمانی در یک منطقه فرهنگی از لحاظ پیشرفت در معماری یا فناوری، برنامه‌ریزی شهری یا طراحی چشم‌انداز، نشان می دهد.

گواهی بی‌همتا یا دست‌کم استثنایی بر یک سنت فرهنگی یا تمدن زنده یا از میان رفته می باشد.

نمونه‌ای برجسته در معماری یا تکنولوژی است که مرحله ی مهمی از تاریخ بشر را نشان می دهد.

به طور مستقیم یا ملموس با رویدادها یا سنت‌های زندگی، افکار و عقاید یا آثار هنری یا ادبی دارای اهمیت عالی جهانی، مرتبط است.

باغ ارم در شب
photo by Mohammadhadi khosravi
باغ ارم شیراز در شب
photo by Amin Berenjkar

 راه دسترسی

 آدرس: استان فارس، شیراز، خیابان ارم، نزدیکی مجموعه‌ی دانشگاه شیراز

 اگر قصد استفاده از وسایل نقلیه عمومی را دارید می توانید از راه های زیر استفاده کنید:

مترو: با پیاده شدن در ایستگاه نمازی و حدود ۱۰ دقیقه پیاده روی و پشت سر گذاشتن میدان دانشجو و میدان ارم به باغ می رسید.

اتوبوس: با استفاده از اتوبوس های خطوط میدان کلبه - میدان ارم و بلوار نارنجستان - میدان نمازی و پیاده شدن در ایستگاه میدان ارم می توانید خودتان را به باغ برسانید.


اطلاعات بازدید

زمان بازدید: همه روزه به جز ایام سوگواری از ساعت ۸:۰۰ تا ساعت ۱۸:۱۵

بهای بلیت: ۳۰۰۰ تومان برای اتباع ایرانی و ۲۰۰۰۰ تومان برای اتباع خارجی

باغ ارم
photo by Reza Ghaderi


دلیل نامگذاری باغ ارم

آنچه که باعث شده تا نام این باغ را ارم بگذارند، عمارت و باغی بزرگ است که به فرمان شداد پسر عماد، فرمانروای عربستان جنوبی، به منظور رقابت با بهشت بنا شد.

وی با شنیدن وصف بهشت تصمیم گرفت که باغ ها و کاخ هایی را برای شبیه سازی آن بسازد و دستور داد تا طلا و زبرجد و یاقوت فراهم کنند و صد نفر مهندس که با هر کدام هزار کارگر کار می کرد، را به کار گماشت. او در دمشق یا اسکندریه و یا در یمن، بین صنعا و حضر موت، شهر یا باغی بهشت گونه ساخت. هنگامی که می خواست با لشکریانش وارد آن بهشت شود، همگی آنها در نزدیکی شهر هلاک شدند و بهشت او هم به دلیلی نامعلوم در اعماق زمین فرو رفت.

قرابت لفظی ارم و آرم باعث شد تا برخی مفسرین ارم را با آرامیان مرتبط بدانند و بگویند که شهر دمشق همان شهر ارم است پس به یادگار آن بهشت که مانندش ساخته نشده و داستانش نیز در تاریخ عبرتی برای مردمان گردیده است، بوستان ها و گلستان های زیادی به نام ارم خوانده شدند که باغ ارم شیراز هم یکی از آنهاست.