تور لحظه آخری gardesh.info

تور های لحظه آخری | تور لحظه آخری استانبول، تور لحظه آخری کیش

تور لحظه آخری gardesh.info

تور های لحظه آخری | تور لحظه آخری استانبول، تور لحظه آخری کیش

پست ویژه تور زمینی گرجستان ویژه نوروز 96/ 4 شب از 995 هزار تومان

پست ویژه تور 24 دور اروپا ویژه نوروز 96/ قیمت تور:3540000 تومان + 3190 یورو

طبقه بندی موضوعی
تور مالزى ارزان تور مالزى تور لحظه آخرى تور لحظه آخری تور باران آخرین تور های گردشگری متن آهنگ بزرگترین آرشیو متن آهنگ های فارسی دانلود آهنگ جدید دانلود آهنگ تبلیغ متنی جهت اطلاع از تعرفه ها کلیک کنید

Code center

سمنان

سمنان یکی از شهرهای ایران، مرکز استان سمنان و شهرستان سمنان است. این شهر در جنوب رشته کوه البرز و شمال دشت کویر در راه تهران به خراسان قرار گرفته است. آب و هوای آن خشک و معتدل می‌باشد. این شهر از سوی خاور با شهرهای دامغان شاهرود، از شمال به درجزین و مهدیشهر، از باختر به شهرستان سرخه همسایه است. در طول جغرافیایی ۵۳ درجه و ۲۳ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۳۴ دقیقه واقع شده و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا ۱۱۳۰ متر است. همچنین فاصله آن تا تهران ۲۱۶ کیلومتر است و به راه آهن سراسری تهران_مشهد، متصل می‌باشد. جمعیت شهرستان سمنان بر اساس نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰ خورشیدی، برابر بر ۱۸۲٬۲۶۰ نفر که با این آمار دومین شهرستان استان پس از شاهرود نود و پنجمین شهرستان بزرگ ایران است.البته در حال حاضر سمنان با جدا شدن شهرستان سرخه، سمنان با ۱۵۳۶۸۰ نفر بزرگ ترین شهر استان می‌باشد. نژاد مردم سمنان آریایی است و به زبان سمنانی سخن می‌گویند.

بقیه در ادامه مطلب


جغرافیای طبیعی استان سمنان

موقعیت جغرافیایی استان

استان سمنان با مساحتی برابر ۹۷۴۹۱ کیلومتر مربع، 5/8 درصد از مساحت کل کشور را به خود اختصاص داده است و از استان های پهناور کشور به شمار می رود. موقعیت جغرافیایی این استان در این قسمت از کشور، موجب شده تا ویژگی های طبیعی و انسانی گوناگونی در آن شکل گیرد. موقعیت استان از دیدگاه ارتباطی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی اهمیت فوق العاده ای دارد.


ناهمواری های استان

براساس شواهد زمین شناسی، در حدود ۶۵ میلیون سال قبل سراسر استان سمنان در کف دریای بزرگی به نام تتیس قرار گرفته بود. شکل گیری چین خوردگی البرز در کمربند کوه زایی آلپ  هیمالیا موجب ارتفاع گرفتن و خارج شدن رسوبات بستر دریای تتیس (حرکات کوه زایی دورهٔ ترشیاری) در قسمتی از استان سمنان شده است. وجود سنگواره های متعدد و قرار گرفتن مخازن نفتی در گنبد های نمکی شاهدی بر وجود بخشی از بستر دریای تتیس در این استان است. بخش هایی که کمتر تحت تأثیر چین خوردگی قرار گرفته اند به صورت دشت هایی در سطح استان ظاهر شده اند. علاوه بر آن تأثیر نیرو های درونی زمین بر پوستهٔ این استان باعث پیدایش شکستگی یا گسل های متعددی شده است. در دورهٔ کواترنری (حدود ۲میلیون سال قبل) عوامل فرسایشی مانند بارش، باد، یخبندان و… مهم ترین تأثیر را در تغییر شکل ناهمواری های استان داشته اند .در نتیجه می توان قدیمی ترین تشکیلات زمین شناسی تا جدیدترین آبرفت ها را در سطح استان مشاهده کرد. به طور کلی، ناهمواری های استان سمنان را می توان به سه قسمت کوهستانی، کوهپایه ای و نواحی پست دشت کویر تقسیم کرد.

الف) نواحی کوهستانی: با توجه به قرار گرفتن رشته کوه البرز در شمال کشور و واقع شدن استان سمنان در دامنه های جنوبی این رشته کوه، ارتفاعات این استان بخشی از رشته کوه البرز محسوب می شود.این رشته کوه،موجب تعدیل آب و هوا، افزایش بارش و خلق توانمندی ها و چشم اندازهای بسیار زیبای طبیعی و انسانی در شمال استان سمنان شده است. مهم ترین ارتفاعات استان سمنان: قله های کَلَرز و سَرحُر در شمال شهرستان گرمسار، تَنگ مرز و پیغمبران در شهرستان سمنان، نیزوا در شمال شهرستان مهدی شهر، سفید کوه در شمال شهرستان دامغان، شاهوار و خوش ییلاق را در شمال شهرستان شاهرود می توان نام برد. رشته کوه عریض و طویل البرز شرقی، مناطق پست و مسطّح اطراف دریای خزر را از استان سمنان جدا می سازد، بنابراین ارتباط زمینی این استان با استان های شمالی از طریق گردنه های ارتباطی امکان پذیر است.

مهم ترین گردنه ها عبارت اند از:
الف) گردنهٔ خوش ییلاق بین راه شاهرود و آزادشهر
ب) گردنهٔ قُزلُق بین راه شاهرود و گرگان
پ) گردنهٔ شمشیر بُر بین راه دامغان و گرگان
ت) گردنهٔ بشم بین راه سمنان و فیروزکوه.
گردنه های مذکور از نظر اقتصادی، نظامی و تاریخی اهمیت دارند.


ب) نواحی کوهپایه ای: نواحی کوهپایه ای در جنوب نواحی کوهستانی استان قرار دارد. این نواحی از رسوبات ریز و درشت دورهٔ ترشیاری تشکیل شده و به شکل مخروط افکنه های کوچک و بزرگ درآمده اند. نواحی کوهپایه ای سفره های آب زیرزمینی فراوان دارد که به صورت چاه و قنات مورد بهره برداری قرار می گیرد، همچنین دارای زمین های حاصل خیز کشاورزی است و بیشتر سکونتگاه های شهری و روستایی در این نواحی استقرار یافته اند.

پ) نواحی پست دشت کویر: این نواحی در بخش جنوبی استان واقع شده اند که وجود تشکیلات گچ و نمک در آن موجب شور شدن خاک و آب این مناطق شده و در نتیجه زیست موجودات زنده (گیاهی، جانوری و انسانی) را به حداقل ممکن رسانده است. به طوری که در برخی از نواحی این دشت، به شوره زار و کویر بر می خوریم؛ اگر چه این موارد به عنوان محدودیت تلقی می شود، ولی نباید از توانمندی های مناطق کویری غافل بود.

آب و هوای استان

عوامل مؤثر بر آب و هوای استان
استان سمنان علاوه بر تأثیر توده های هوا در فصول مختلف سال، تحت تأثیر جریان های هوای گرم و خشک دشت کویر، دوری از دریا، عرض جغرافیایی، ارتفاع مکان از سطح دریا، جهت و امتداد کوه ها قرار دارد. بنابراین شرایط اقلیمی متنوعی را برای استان ایجاد کرده اند. وجود رشته کوه البرز در شمال استان با جهت غربی  شرقی مانند دیواری بلند که مانع از ورود رطوبت دریای خزر به نواحی جنوبی البرز شده و هم چنین مجاورت استان با دشت کویر (با وجود ساعات آفتابی زیاد) به طورکلی موجب بروز شرایط آب و هوایی خشک و نیمه خشک شده است. اگر از جنوب به شمال استان سفر کنیم طی مسافتی کمتر از ۲۰ کیلومتر با تغییر ارتفاع به نقاط خوش آب وهوا و مطبوعی می رسیم.

مهم ترین توده های هوایی که آب وهوای استان سمنان را تحت تأثیر قرار می دهند عبارتند از:
الف) توده هوای سیبری (شمالی): این تودهٔ هوا در مناطق پوشیده از برف و یخ سیبری، در روسیهٔ شمالی تشکیل می شود. تودهٔ هوای شمالی بسیار سرد و خشک بوده و در صورت وجود رطوبت در ارتفاعات البرز موجب ریزش برف سنگین، سردی هوا، وزش بادهای سرد و یخبندان می شود. زمان نفوذ آن از اواسط فصل پاییز آغاز و تا اواخر فصل زمستان ادامه می یابد. این تودهٔ هوای سرد در برخی از سال ها موجب خسارت فراوان به محصولات باغی و کشاورزی، به ویژه در شهرستان های شاهرود و مهدی شهر می شود.
ب) تودۀ هوای مدیترانه ای (غربی): دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس در فصل های سرد سال همواره تودهٔ هوای مرطوب و باران زا را به داخل ایران انتقال می دهند و حتی دورترین مناطق فلات ایران از برکت ریزش های آن بهره مند می شوند. بیشترین بارندگی های استان سمنان از همین تودهٔ هوا منشأ می گیرد. ریزش های حاصل از تودهٔ هوای غربی در ارتفاعات شمالی استان عمدتاً به صورت برف و در سایر قسمت ها به شکل باران است.
پ) تودۀ هوای پرفشار جنب حارّه ای: نواحی مرکزی ایران به خصوص درفصل های گرم سال تحت تأثیر پرفشار جنب حارّه ای قرارمی گیرد که درنتیجه سراسر استان به ویژه نواحی مرکزی و جنوبی در فصل تابستان تحت تأثیر این تودهٔ هوا قرار گرفته و موجب افزایش دما و خشکی هوا می شود.

بادهای محلی استان و علل وزش آنها
بادهای محلی به بادهایی گفته می شوند که در بعضی مناطق با تناوب منظمی می وزند. حوزهٔ گسترش این بادها محدود بوده و غالباً اسامی محلی دارند. علت عمدهٔ ایجاد این بادها اختلاف های حرارتی (دما) است. به دلیل تنوع ناهمواری ها ؛یعنی کوهستان البرز در شمال و دشت کویر در جنوب استان، همواره در مناطق مختلف با مراکز فشار، یعنی فرا بار کوهستان (البرز) و فروبار دشت کویر روبه رو می شویم که موجب پیدایش بادهای محلی در سطح استان می شود.
مهم ترین بادهای محلی استان عبارت اند از:
الف) باد کویری: منشأ وزش این باد از مناطق بیابانی و کویری استان سمنان بوده و معمولاً در بعد از ظهر ماه های گرم سال به مدت چند ساعت می وزد و موجب افزایش دما و خشکی هوا می شود. این باد سبب خشک شدن درختان و محصولات کشاورزی شده و بسیار زیان آور است.
ب) باد تورانه: منشأ وزش این باد حرکت هوای فاقد فعالیت بارشی از دامنهٔ شمالی البرز به سمت دامنهٔ جنوبی است که گاهی اوقات وزش این باد تا سه شبانه روز به طول می انجامد و موجب خنکی هوای استان به ویژه در کوهپایه های جنوبی البرز می شود.
پ) باد شهریاری: جهت وزش باد شهریاری از سمت غرب است. وزش این باد از اواسط زمستان آغاز و تا اواسط بهار ادامه دارد و معمولاً در بعد از ظهر ها می وزد. این باد خنک و ملایم است.
ت) باد میزان: جهت وزش این باد از سمت جنوب به سمت شمال است. فصل وزش آن پاییز بوده و نسیم خنکی را به همراه دارد.

تنوع آب و هوایی استان سمنان با توجه به عوامل مؤثر ذکر شده به شرح زیر است:
بخش های شمالی استان: شامل شاهرود، بسطام، نردین، مجن، دیباج، مهدی شهر و شهمیرزاد: در زمستان آب و هوای سرد و نیمه مرطوب و در تابستان معتدل ؛
بخش جنوبی استان: شامل شهرستان گرمسار و نواحی جنوب شهرستان های سمنان، دامغان و شاهرود: در  زمستان آب و هوای سرد و خشک و در تابستان گرم و خشک ؛
بخش های شمال شرقی استان: شامل دشت میامی و حسین آباد کالپوش: در زمستان آب و هوای سرد و در تابستان معتدل.

در تحلیلی کلی می توان بیان کرد که این استان بیشتر تحت تأثیر جریان های گرم و خشک دشت کویر قرار دارد و خشکی، یکی از ویژگی های بارز آب و هوایی آن است.

منابع طبیعی استان

۱ منابع آب

استان سمنان به لحاظ موقعیت جغرافیایی، قرارگیری در حاشیهٔ دشت کویر و نوع آب و هوا جزء استان های کم آب محسوب می شود. وجود آب همواره آبادانی، سرسبزی و زندگی و نبود آن، خشکی و ویرانی را به دنبال داشته است.

منابع آب استان را در دو دستهٔ آب های سطحی و آب های زیرزمینی به طور خلاصه مورد بررسی قرار می دهیم.
۱ آب های سطحی:
این آب ها به سه دسته تقسیم می شوند:
الف) رودها ی دائمی، ب) رودهای فصلی و اتفاقی، پ) دریاچهٔ مسیله.
ویژگی های رودهای استان
۱ رودهای استان از دامنه های جنوبی رشته کوه البرز سرچشمه می گیرند و اغلب به دشت کویر می ریزند.(جهت جریان رودها از شمال به جنوب)
۲ در سرچشمه،معمولاً آب شیرین و گوارا دارند و با عبور از نمک زارها و زمین های گچ دار شور شده دارای املاح زیادی می شوند.
۳ درکوهستان ها دائمی اند و در محل خروج از آنها به صورت فصلی و اتفاقی درمی آیند.
۴ به دلیل فاصلهٔ کم کوهستان تا دشت کویر طول این رودخانه ها کوتاه است.
الف) رودهای مهم دائمی استان: بخشی از گردش آب در طبیعت آب های سطحی است که در سطح استان به شکل رودهای کم آب، جاری هستند. از جملهٔ این رودها می توان به رودهای شاهرود،چشمه علی، گل رودبار، حبله رود و… اشاره کرد. از بین رودهای دائمی استان با توجه به اینکه حبله رود اهمیت بیشتری دارد به توضیح ویژگی های آن می پردازیم:
٭ حبله رود: حبله رود، پرآب ترین رودخانهٔ جنوب البرز در استان سمنان بوده که از ارتفاعات شهرستان فیروزکوه در استان تهران سرچشمه می گیرد، بنابراین حوضهٔ آبریز اصلی آن در خارج از استان سمنان واقع شده است. این رود منبع اصلی آب کشاورزی شهرستان گرمسار بوده و تأثیر مهمی در اقتصاد و آبادانی منطقه دارد. حبله رود پس از آبیاری مخروط افکنهٔ بزرگ گرمسار به دشت کویر منتهی می شود. این رود دارای شاخه های شور و شیرین متعددی است. کیفیت آب نم رود، شیرین و رشید سلطان، شور است که از شعبات مهم حبله رود محسوب می شوند.
ب) رودهای فصلی و اتفاقی: در استان رودهایی از جمله نمارک، زیوان، اروانه، دریان، مهماندوست، خیج، میامی، میغان، فرومد و… را می توان نام برد.


پ) دریاچۀ مسیله : این دریاچه در جنوب غربی استان سمنان و در حدّ فاصل استان های قم، اصفهان و سمنان واقع شده است. دریاچهٔ مسیله به شکل مثلث و رأس آن به سمت شمال است. میزان آب این دریاچهٔ فصلی، در طول سال نوسان شدیدی دارد، به طوری که در تابستان قسمت وسیعی از آن خشک می شود. قسمت شمال غربی این دریاچه به علت عمق بیشتر و وارد شدن مازاد آب رودهایی مانند جاجرود، کرج، قره چای و… به آن کمتر در معرض خشکی کامل قرار می گیرد و باتلاقی است. این دریاچه به نام های دیگری مانند نمک ۲ و قم نیز مشهور است.

۲ آب های زیرزمینی:
با توجه به قرارگیری استان در ناحیهٔ خشک و نیمه خشک، مردم استان از گذشته های دور برای ادامهٔ زندگی و تأمین آب مورد نیاز خود به منابع آب های زیرزمینی روی آورده اند. وجود کوهستان های البرز در شمال استان و به دنبال آن گسترش نواحی کوهپایه ای با سرزمین های آبرفتی نفوذپذیر، موجب شکل گیری و تقویت سفره های آب های زیرزمینی شده است.
آب های زیرزمینی استان شامل:
الف) چاه های عمیق و نیمه عمیق ب) قنات ها پ) چشمه ها.


الف) چاه های عمیق و نیمه عمیق: بخشی از آب مصرفی در بخش های کشاورزی، صنعتی و آشامیدنی استان از طریق حفر چاه های عمیق ( ۲۸۱۵ حلقه) و نیمه عمیق ( ۱۵۹۹ حلقه) تأمین می شود. در حال حاضر، در استان سمنان به دلیل کاهش ذخیرهٔ سفرهٔ آب های زیرزمینی در اثر برداشت بیش از ظرفیت، برخی از مناطق استان بحرانی اعلام شده و حفر چاه ها دراغلب دشت ها، به ویژه حاشیهٔ دشت کویر ممنوع شده است.
ب) قنات ها: از روش های مهم بهره برداری آب های زیرزمینی از دیرباز حفر قنات بوده است که هنوز هم سهم زیادی در تأمین آب مورد نیاز کشاورزی، دامداری و برخی از سکونتگاه ها دارد. قنات ها یکی از ارکان اصلی کشت و زرع در نواحی خشک و نیمه خشک محسوب می شود. آب قنات های استان از تشکیلات زمین شناسی مختلفی عبور می کند. آب هایی که از مناطق گچ دار و نمک دار می گذرند، غالباً کیفیت آب آنها تلخ و شور می شود؛ اما قنا ت هایی که از لایه های آهکی و آبرفتی عبور می کنند، آب گواراتری دارند.در حال حاضر در استان سمنان تعداد ۷۳۸ رشته قنات وجود دارد که پس از گذشت قرن ها هنوز زندگی و حیات بسیاری از روستاها و شهرها به ویژه در حاشیهٔ کویر به میزان آبدهی آنها بستگی دارد. میزان آبدهی بیشتر قنات ها با نزولات جوّی و آب های نفوذی رابطهٔ مستقیم دارد. متأسفانه با حفر چاه های عمیق و نیمه عمیق، قنات های دایر واقع در دشت ها به تدریج خشک شده و از بین می روند.

پ) چشمه ها: چشمه هایی که در جدول صفحهٔ بعد نام برده شده اند، از آن دسته چشمه هایی اند که از نظر میزان آبدهی اهمیت
چندانی ندارند، اما:
٭ آب آنها غالباً آشامیدنی است؛
٭ مناظر بدیع و زیبایی را در اطراف به وجود آورده اند؛
٭ برخی از سکونتگاه های اولیه در مجاورت آنها شکل گرفته اند؛
٭ عشایر از آب آنها برای سیراب کردن دام ها استفاده می کنند؛
٭ در بخش کشاورزی نیز مورد استفاده قرار می گیرند.

برخی از چشمه های مهم استان سمنان

شهرستان             نام چشمه ها
گرمسار                 یخچال، کهنه ده، شهر آباد، سنگ آب، امام زاده خوشنام، شاه چشمه و عین الرشید
سمنان                 جوین، شاهزاده محمد زید(ع)، امام زاده عبداللّٰه (ع) و اروانه
مهدی شهر            گل رودبار، هیکو، ملاده، تلاجیم، پرور، چاشم، کاهش، هفت چشمه، رابند، روزیه و شیخ چشمه سر
دامغان                 سی، سیاه دره، سنگلو، زرشکو، سنجو، خامنو، لعلو، چشمه علی، دیباج، فیخار، آب سیج، کشت دشت،کلوی، آِک گندی او، وسیه، خاکستران، میان واز، رضا بادلی و قلقل
شاهرود               بی چه خو، بز در، تال در، احیا، گرداب، چشمه کاریز، مهاجرات، تلخاب، مله، مورگینی فرحزاد، سیاه چشمه، پالی زو، میشی، ارمیان، شش، چشمه نی، حق الخواجه، سرخ چشمه، قَطری و هیزمی


۲ خاک های استان

از آنجایی که خاک حاصل فرایند تغییرات فیزیکی و شیمیایی سنگ هاست، بنابراین با توجه به تنوع زمین شناسی و اقلیمی استان، نوع خاک های موجود نیز دارای تنوع زیادی اند. بر این اساس چهار دسته اصلی خاک در استان قابل شناسایی است:
دستۀ اول: مختص مناطق جنگلی با پوشش درختان پهن برگ بوده و به صورت نوار بسیار باریکی در بخش های شمال شرقی و شمال استان گسترش دارند.این خاک ها حاصل تجزیه مواد آلی (زنده) هستند.
دستۀ دوم: در بخش شمالی استان در اراضی کوهستانی شیب دار گسترش دارند. پوشش گیاهی در آنها با تراکم متوسط تا زیاد دیده می شود.
دستۀ سوم: شامل خاک هایی است که به دلیل شرایط اقلیمی و ناهمواری، امکان گسترش پوشش گیاهی و تکامل خاک در آنها ضعیف است. میزان نفوذپذیری این خاک ها متوسط بوده و آثار فرسایش آبی در آنها زیاد است. به خصوص در اراضی شمال غربی استان، آثار فرسایش آبی قابل مشاهده است. در مجموع این خاک ها در بخش های شمالی استان، مناطقی با شیب زیاد، اراضی واقع در شمال غربی و دشت های مرکزی استان توسعه دارند.
دستۀ چهارم: این خاک ها خاص مناطق بیابانی با رطوبت و بارش کم است. و بیشتر در دشت های آبرفتی سنگریزه دار، دشت های سیلابی، اراضی پست مانند نواحی مرکزی و جنوبی استان گسترش دارند. به جز خاک های بسیار شور و خاک های گچ دار، سایر خاک های مناطق بیابانی استان دارای توان تولید بالا بوده و با پاکسازی زمین از سنگ و سنگ ریزه می تواند مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین اولویت اول بهره برداری از این خاک ها، باغی و پس از آن زراعت خواهد بود. البته در درجهٔ اول نیاز به تأمین آب است.


۳ جنگل ها و مراتع استان

پوشش گیاهی تحت تأثیر عواملی چون آب، خاک و آب وهوا قرار دارد، با توجه به اشکال ناهمواری و تغییرات بارندگی، انواع پوشش گیاهی در نواحی مختلف استان شکل گرفته است.

جنگل ها

جنگل های استان سمنان را می توان به دو دسته تقسیم کرد:
الف) جنگل های طبیع ی ب) پارک های جنگلی.
الف) جنگل های طبیعی استان: به سه دسته تقسیم می شوند،
۱ جنگل های پهن برگ ۲ جنگل های سوزنی برگ ۳ جنگل های کویری و بیابانی.


۱ جنگل های پهن برگ: این جنگل ها در حاشیهٔ شمالی استان سمنان و ادامهٔ جنگل های کوهستانی شمال کشور(هیرکانی) است، که در مجاورت استان های مازندران و گلستان قرار دارند. مساحت این جنگل ها در حدود ۵۷۹۳۷ هکتار است . فصل رویش نهال ها در این جنگل ها حدود پنج ماه در سال است که اکثراً طی این مدت نهال های کوچک بر اثر چرای دام ها از بین می روند. جنگل های پهن برگ اغلب دارای گونه های درختی و درختچه های نسبتاً پراکنده مانند بلوط، مَمرز، راش، افرا و… هستند.


جنگل ابر: این جنگل در ۴۵ کیلومتر ی شمال شاهرود و در مسیر جادهٔ شاهرود  آزاد شهر قرار داردوقسمتی ازجنگل های باستانی هیرکانی است. جنگل ابر به عنوان باریک ترین قسمت از رشته کوه های البرز مرز میان دو اکوسیستم نیمه بیابانی و جنگلی است به گونه ای که می توان دراین جنگل درختان سوزنی برگ را در کنار درختان پهن برگ مشاهده کرد که این امر در گونه های جانوری هم تأثیرگذاشته است.

آنچه این جنگل را از دیگر جنگل های موجود در کشور متمایز می سازد، ارتفاع زیاد جنگل از سطح دریا، پایین بودن درجهٔ حرارت در فصل گرما، وجود چشمه سارهای فراوان و پوشش جنگلی متنوع است.


۲ جنگ لهای سوزنی برگ: این جنگل ها در دامنه های جنوبی رشته کوه البرز قرار گرفته وگونهٔ شاخص آن اُرس است. از گونه های دیگر این جنگل پیرو، مای مرز، زرشک، بادام وحشی را می توان نام برد. مساحت این جنگل ها حدود ۱۴۸۴۰۹ هکتار است. در بعضی از مناطق استان به علت چرای بی رویهٔ دام تجدید حیات اُرس به خطر افتاده است و به همین علت نهال های جوان اُرس را کمتر می توان مشاهده کرد.

۳ جنگ لهای کویری و بیابانی: این جنگل ها با حدود ۱۵۳۸۳۱ هکتار مساحت در نواحی مرکزی و جنوبی استان قرار گرفته اند. عمده ترین گونه های درختی و درختچه ای تشکیل دهندهٔ این جنگل ها گیاهان خشکی پسند و شورپسند مانند: تاغ زارهای طبیعی، گز، پستهٔ وحشی و بادام کوهی است. در استان سمنان ۳۶۰۱۷۷ هکتار جنگل طبیعی وجود دارد. به علت قرار گرفتن در نواحی کوهستانی با شیب زیاد و حساسیت این مناطق نسبت به فرسایش، به عنوان جنگل های تجاری قابل بهره برداری نیستند. از تولیدات جنگل های طبیعی فقط می توان به عنوان هیزم یا مواد سوختنی و مصالح ساختمانی که مورد استفادهٔ روستاییان حاشیهٔ جنگل است، اشاره کرد.

ب) پارک های جنگلی: پارک های جنگلی در سطح استان مساحتی بالغ بر ۶۶۲۶ هکتار دارد، که شامل درختانی مانند سرو، کاج، اقاقیا، اکالیپتوس و… است. این جنگل ها در اطراف شهرهای بزرگ استان به وجود آمده اند.
اهمیت جنگل های استان سمنان :
١ تعدیل آب و هوا
٢ تشکیل و جلوگیری ازفرسایش خاک (آبی و بادی)
٣ جذب آب های جاری
٤ کنترل سیلاب
٥  تقویت سفره های آب های زیرزمینی
٦  کاهش آلودگی هوا
٧ گذران اوقات فراغت.

مراتع
استان سمنان یکی از قطب های دامداری و مرتعداری کشور به حساب می آید و از نظر اقتصادی و تأمین مواد پروتئینی در کشور، جایگاه خاصی دارد. مراتع استان سمنان را می توان به دو قسمت مراتع ییلاقی و قشلاقی تقسیم کرد:
الف) مراتع ییلاقی: این مراتع در حاشیهٔ شمالی استان واقع شده اند و از پوشش گیاهی مرغوب و متنوعی مانند: گَوَن، چُوبک، درمَنه، آویشن و… برخوردارند. با توجه به کوهستانی بودن این مناطق و نقش آنها در حفاظت از خاک و استفاده از گیاهان دارویی اهمیت ویژه ای دارند.

ب) مراتع قشلاقی: این مراتع نسبتاً مرغوب، در حاشیهٔ شمالی دشت کویر واقع شده اند. گونه های گیاهی این مراتع معمولاً گیاهان خشکی پسند و شور پسند، مانند خارشتر، اسپند، گز و… است. در سال های اخیر، نهادهای دولتی با کمک روستاییان و عشایر اقدام به ترمیم و احیای بخشی از مراتع تخریب شدهٔ استان کردند.

۴ مناطق حفاظت شدۀ استان
بدون شک زندگی گیاهی و جانوری استان به شرایط، ویژگی ها و تنوع ناهمواری و آب و هوای بخش های مختلف آن بستگی دارد. باتوجه به فراهم بودن شرایط فوق در استان، زیست بوم های بسیارمتنوع و قابل توجهی را می توان درآن مشاهده کرد.

۲۳ هزار کیلومترمربع ( ۲۵ درصد) از مساحت استان مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست کشور است! ۲۰ درصد از مناطق تحت نظر مدیریت کشور در استان سمنان واقع شده که از این نظر رتبهٔ اول را در کشور داراست و میزبان گونه های نادر و در معرض خطر انقراض جانوری نظیر یوزپلنگ آسیایی، گورخر آسیایی، هوبره، وزغ کویری، زاغ بور و… است. سازمان حفاظت محیط زیست استان برای حفظ زیست بوم های طبیعی، مناطقی را با عناوین پارک ملی، منطقهٔ شکار ممنوع، منطقهٔ حفاظت شده، ذخیره گاه زیست کره و پناهگاه حیات وحش مشخص کرده و تحت نظارت خود قرار داده است. در چنین مناطقی شکار، تعلیف دام، تخریب محیط و قطع گیاهان به جز در موارد استثنایی ممنوع است.

مناطق حفاظت شدهٔ استان عبارت اند از :
۱ پارک ملی کویر مرکزی: این منطقه در جنوب شهرستان گرمسار واقع شده که بزرگ ترین پارک ملی کشور بوده و به دلیل تنوع پوشش گیاهی و زندگی جانوری به افریقای کوچک نیز مشهور است.از لحاظ تنوع گونه های جانوری و گیاهی از مراکز عمدهٔ مطالعات زیستی کشور محسوب می شود.
۲ منطقۀ شکار ممنوع خُنار: این منطقه بین شمال غربی شهرستان سمنان و شمال شرقی شهرستان گرمسار واقع شده است و از تنوع گونه های گیاهی و جانوری قابل توجهی برخوردار است.

٣ منطقۀ حفاظت شدۀ پرور: این منطقه در شمال شرقی شهرستان مهدی شهر قرار گرفته که دارای سیمای جذاب طبیعی و جلوه های زیبایی از شاهکارهای خلقت بوده و به علت کوهستانی بودن از آب وهوای دلپذیر برخوردار است. وجود آب معدنی، بوی گیاهان گل دار و… گردشگران و مشتاقان به طبیعت را از اواسط بهار تا پایان تابستان، به سوی خود جلب می کند.

٤ منطقۀ شکار ممنوع سفید کوه آرسک و طالو شیربند: این منطقه در محدودهٔ سفید کوه آرسک در جنوب رشته کوه البرز و شمال منطقهٔ دشتی دامغان واقع شده است. با توجه به شرایط آب و هوایی، پوشش گیاهی منطقه از تنوع نسبتاً خوبی برخوردار است. از آنجایی که این منطقه بخش های دشتی و کوهستانی دارد، زیستگاه مناسبی برای گونه های مختلف جانوری است.
٥  مجموعۀ ذخیره گاه زیست کرۀ توران: مجموعهٔ توران واقع درجنوب شرقی شهرستان شاهرود بزرگ ترین منطقه حفاظتی ایران و استان سمنان است. با توجه به شرایط خشک و بیابانی منطقه، از تنوع گونه های گیاهی و جانوری بی نظیری برخوردار است. از دیرباز به عنوان ذخیره گاه تنوع زیستی (اعم از گیاهی و جانوری) از اهمیت ملی، منطقه ای و جهانی برخوردار بوده و هم اکنون نیز به عنوان یکی از بقایای زیستگاه های حساس یوزپلنگ آسیایی مورد توجه کارشناسان ایرانی و بین المللی تحت مطالعه قرار دارد. در حال حاضر بالاترین جمعیت گورخر ایرانی در این منطقه وجود دارد. این منطقه همه ساله پذیرای پژوهشگران داخلی و خارجی متعددی است.

۶ پناهگاه حیات وحش خوش ییلاق: این منطقه در شمال شرقی شهرستان شاهرود واقع شده است که به دو بخش دشتی و کوهستانی تقسیم می شود. از آنجایی که این منطقه بین کویر و جنگل های پهن برگ خزری قرار دارد از تنوع زیستی بالایی برخوردار بوده و هر یک از این بخش ها دارای تنوع پوشش گیاهی و حیات وحش ویژه ای است.
۷ منطقۀ شکار ممنوع تِپال: این منطقه در غرب شهر شاهرود واقع شده است. دره های طولانی و عمیق، صخره های بلند، ارتفاعات ممتد و به هم پیوسته از جذابیت های آن است. اهمیت این منطقه از لحاظ زیست بوم گونه های حیات وحش است.


بیابان های استان
بخش عمده ای از مساحت استان سمنان (حدود ۵۵ درصد) را مناطق بیابانی و کویری تشکیل می دهد و بیابان سراسر بخش جنوبی استان را دربر گرفته است.

شهرستان مساحت به هزار هکتار
گرمسار ۵۹۳
سمنان ۱۴۹۷
دامغان ۶۷۱
شاهرود ۲۵۱۲
مهدی شهر
جمع ۵۲۷۳


جغرافیای انسانی استان سمنان

بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، استان سمنان ۵ شهرستان، ۱۷ شهر، ۱۳ بخش و ۲۹ دهستان دارد. شهرستان های این استان عبارت اند از: سمنان(مرکز استان)، شاهرود، دامغان، گرمسار و مهدی شهر. در سال های اخیر برخی از نقاط روستایی به شهر تبدیل شده اند. مانند: درجزین در شهرستان مهدی شهر.

ردیف نام شهر شهرستان جمعیت سال ۸۵ جمعیت سال ۹۰ رتبه در
شهرستان
۱ سمنان سمنان ۱۲۴٬۹۹۹ ۱۵۳،۶۸۰ ۱
۲ شاهرود شاهرود ۱۲۶٬۹۱۶ ۱۴۰،۴۷۴ ۱
۳ دامغان دامغان ۵۷٬۳۳۱ ۵۸،۷۷۰ ۱
۴ گرمسار گرمسار ۳۸٬۸۹۱ ۴۰،۹۸۵ ۱
۵ مهدی‌شهر مهدی‌شهر ۲۰٬۵۸۱ ۱۹،۸۵۴ ۱
۶ ایوانکی گرمسار ۱۰٬۳۹۶ ۱۱،۹۹۵ ۲
۷ سرخه سرخه ۹٬۰۶۲ ۹،۷۱۱ 1
۸ شهمیرزاد مهدی‌شهر ۷٬۲۷۳ ۸،۸۸۲ ۲
۹ بسطام شاهرود ۷٬۳۸۲ ۷،۷۱۲ ۲
۱۰ آرادان آرادان ۴٬۹۵۹ ۵،۶۲۶ ۲
۱۱ مجن شاهرود ۵٬۵۲۶ ۵،۴۵۶ ۳
۱۲ کلاته خیج شاهرود ۵٬۳۳۵ ۵،۰۵۷ ۴
۱۳ درجزین مهدی‌شهر ۴٬۳۷۰ ۴۹۶۴ ۳
۱۴ میامی میامی ۴٬۰۵۷ ۴،۵۶۲ ۵
۱۵ دیباج دامغان ۲٬۵۰۴ ۳،۷۷۴ ۲
۱۶ بیارجمند شاهرود ۲٬۲۴۶ ۲،۴۴۱ ۶
۱۷ امیریه دامغان ۱٬۵۴۱ ۲،۴۰۲ ۳


شیوه های زندگی در استان

اشکال سکونت در استان
در استان سمنان همانند سایر مناطق کشور سه نوع شیوهٔ زندگی رواج دارد که در این درس با برخی از ویژگی های آن ها آشنا می شویم.
۱ زندگی عشایری: کوچ نشینی اولین الگوی زیست بشر در کرهٔ زمین محسوب می شود. از دیرباز در استان سمنان ایلات و طوایف مختلفی وجود داشته اند. جمعیت عشایر استان سمنان بسیار اندک است که نزدیک به 2/4 درصد از کل جمعیت استان و 1/2 درصد جمعیت عشایر کوچنده کشور را شامل می شوند. چهار رکن اصلی عشایر عبارت است از: انسان، دام، مرتع و چادر که با حذف هریک از آن ها، الگوی زیست عشایر تغییر خواهد کرد. با توجه به تغییر شیوهٔ زندگی کوچ نشینی و روی آوردن بسیاری از کوچ نشینان به زندگی یکجانشینی، هنوز هم بعضی از خانوارهای ایلات، به زندگی عشایری خود ادامه می دهند.
عشایر استان به دوگروه عمده تقسیم می شوند:
۱ عشایر کوچنده ۲ عشایر نیمه کوچنده

۱ عشایرکوچنده: گروهی از عشایر که در ییلاق و قشلاق استقرار دارند، کوچنده تلقی می شوند.در این گروه، خانواده های عشایر در مدت اقامت در ییلاق و قشلاق همراه دام هستند. زمینهٔ اصلی فعالیت این گروه دامداری است،اگرچه در قشلاق با زراعت همراه است. تأمین غذای دام در ییلاق متکی به مراتع بوده و در قشلاق تعلیف دستی اهمیت بیشتری دارد؛ مانند عشایر شهرستان گرمسار.
۲ عشایر نیمه کوچنده: در این دسته از عشایر، خانواده ها در ییلاق، گله ها را همراهی می کنند و در قشلاق خانواده ها در شهر ساکن می شوند؛ مانند عشایر سنگسری در شهرستان مهدی شهر.

برخی از ایلات و طوایف استان سمنان عبارت اند از:
۱ سنگسر ی ۲ پروری ۳ افتری ۴ الیکای ی ۵  اصانل و ۶  پازوکی ۷ عر ب ۸  خوار و توران ۹ چوداری (چوبداری) ۱۰  عشایر پل ابریشم ۱۱  عشایر طرو د ۱۲  هداوند ۱۳  عشایر چهارده ۱۴  عشایر کلاته (دامغان)

مناطق ییلاقی و قشلاقی عشایر استان
الف) مناطق ییلاقی (سردسیر): این مناطق به محدودهٔ زیست و قلمرو جغرافیایی که عشایر، دورهٔ گرم سال را در آن به سر می برند، گفته می شود. مدت استقرار عشایر در ییلاق از اواسط خرداد ماه تا اواسط شهریور ماه است. به علت محدودیت مراتع ییلاقی در سطح استان، بخش قابل توجهی از عشایر استان در دورهٔ ییلاقی به استان های تهران و مازندران کوچ می کنند.
ب) مناطق قشلاقی (گرمسیر): این مناطق به محدودهٔ زیست و قلمرو جغرافیایی که عشایر بخشی یا تمام دورهٔ سرد سال را در آن می گذرانند، قشلاق گویند. مدت استقرار عشایر در قشلاق طولانی تر از ییلاق است و از اواخر شهریور تا اواسط فروردین، یعنی حدود ۷ ماه طول می کشد. لازم به ذکر است که عشایرحدود ۲ ماه از سال را در حین جابه جایی از مناطق ییلاقی به قشلاقی و بالعکس از مراتع در حال گذر، جهت تعلیف دام استفاده می کنند که به آن میان بند می گویند. مناطق قشلاقی عشایر استان شامل نواحی جنوبی استان مانند خواروتوران، بیارجمند، طرود، سرکویر، جنوب گرمسار، ایوانکی و بخش هایی از استان های گلستان، خراسان شمالی و غرب استان خراسان رضوی است.
۲ زندگی روستایی: روستاهای استان سمنان از نوع متمرکز و به شکل شعاعی (در اطراف منبع آب)، طولی (در امتداد رود یا جاده) و پلکانی (در نواحی کوهستانی) استقرار یافته اند. مصالح ساختمانی که برای ساختن خانه های روستایی هر منطقه به کار می رود به محیط جغرافیایی آن منطقه بستگی دارد.
الف) در مناطق گرم و خشک استان، بیشتر از خشت و گل و با سقف های گنبدی یا مسطح به ساخت خانه ها اقدام می کنند.
ب) در برخی نواحی مرطوب تر نیز از خشت و سنگ جهت ساخت بناها استفاده کرده و سقف خانه ها را اغلب به صورت شیروانی می سازند.
پ) در مناطق کوهستانی از سنگ، گل و چوب برای ساخت خانه ها استفاده می کنند. در برخی از روستاهای این استان به دلیل نزدیکی به شهر و دسترسی آسان تر به مصالح، ساختمان های زیادی به سبک معماری شهری ساخته شده است. منبع درآمد روستاییان استان سمنان متنوع است. بخش عمدهٔ درآمد آنان از راه زراعت، باغداری، دامداری و صنایع دستی است. محصولات مهم کشاورزی استان عبارت است از: پسته، انار، گردو، آلو،انگور، زردآلو، سیب زمینی، پنبه، گندم و دانه های روغنی. محصولات جالیزی مانند: خربزه، طالبی، بادمجان و هندوانه. صنایع دستی روستاییان استان سمنان قالی بافی، گلیم بافی، جاجیم بافی، نمد، دست بافته های سنتی و … است.

۳ زندگی شهری: به طور کلی بیشتر شهرهای استان سمنان در کوهپایه های جنوبی البرز واقع شده اند. علل عمدهٔ این امر عبارت است از:
۱ دسترسی به منابع آب ۲ آب و هوای مناسب
۳ حاصلخیزی خاک ۴ سهولت در ارتباط به سبب شیب ملایم و همواری زمین
بیشتر شهرهای استان سمنان قدمت تاریخی دارند. در این شهرها، بافت قدیمی در بخش مرکزی و بافت جدید در مجاور بافت قدیم و اطراف شهر مشاهده می شود.

بافت قدیم و بافت جدید از چند نظر با هم تفاوت دارند:
٭ در بافت قدیمی، اغلب کوچه ها و معابر، تنگ و باریک و پر پیچ و خم است، اما در بافت جدید خیابان های وسیع و میدان های بزرگ به چشم می خورد.

٭ در بافت قدیمی نوع مصالح ساختمانی خشت، گل، سنگ و چوب است اما در بافت جدید سنگ، آجر، سیمان، تیرآهن و… به کار رفته است.

٭ سقف خانه ها در بافت قدیم اغلب گنبدی شکل
و نیمه استوانه ای است در حالی که بافت جدید سقف های مسطح دارد.
از نکات قابل توجه در معماری قدیمی این نواحی، شرایط و تغییرات سالیانه یا فصلی آب و هوا در ساخت نقاط مسکونی و انواع فضاهای زیستی بوده است. بنابراین، در طراحی این گونه فضاها تأثیر پدیده های طبیعی چون اختلاف درجهٔ حرارت و وزش باد و … مد نظر بوده است. برای مثال، مردم اغلب نواحی استان برای مقابله با مشکلات آب و هوایی (اختلاف درجه حرارت) در طول سال، ساختمان ها را طوری می ساختند که با گرما و سرما تماس کمتری داشته باشند و از سوی دیگر در طراحی و ساخت فضاهای مسکونی در بافت قدیم به دیوارهای ضخیم و بلندی برمی خوریم که در کنار یکدیگر به صورت فشرده ساخته شده اند و به شکل توده و قلعه ای درآمده اند که علاوه بر اینکه مانع نفوذ گرما و سرمای شدید می گردند از نظر دفاع در برابر حملات مهاجمان نیز اهمیت ویژه ای داشته اند.

جمعیت استان

ویژگی های کلی جمعیت استان
تعداد جمعیت: در سرشماری عمومی سال ۱۳۸۵ کل کشور، جمعیت کل استان سمنان ۵۸۹۷۴۲ نفر بوده است. تغییرات جمعیتی در شهرهای استان طی سال های ۱۳۵۵ تا ۱۳۸۵ به شرح جدول زیر بوده است. در سرشماری سال ١٣٩٠ ، جمعیت استان سمنان به ۶۳۶۰۰۰ نفر رسیده است.


ویژگی های فرهنگی استان سمنان

آداب و رسوم مردم استان

تاکنون از فرهنگ تعاریف متعدد و کم و بیش مشابه ارائه شده است. در یکی از تعاریف آمده است فرهنگ به نحوه و روش زندگی هر قوم و گروه که برای رفع نیازهای اساسی و نظم بخشیدن به زندگی اجتماعی خود بر می گزینند، گفته می شود. براین اساس فرهنگ در متن زندگی انسان همیشه جریان دارد. آمیختگی فرهنگ باستانی و اسلامی در کشور عزیزمان ایران موجب غنای فرهنگی این ملت شده است. فرهنگ هر ملت دارای ویژگی هایی است که آن را از سایر ملل جهان متمایز می کند بنابراین فرهنگ هر ملت هویت آن ملت را تشکیل می دهد. با توجه به وسعت و گستردگی واژهٔ فرهنگ در این مختصر سعی شده بخشی از آن با عنوان فرهنگ عامه یا ادبیات شفاهی مورد بررسی قرار گیرد. فرهنگ عامه یا ادبیات شفاهی در لغت به معنای دانش تودهٔ مردم است و در اصطلاح به کلیهٔ مفاهیمی که زندگی تودهٔ مردم را از تولد تا مرگ در بر می گیرد گفته می شود و شامل آداب و رسوم، باور ها، عادات، قصه ها، ترانه ها، مثل ها، متل ها، چیستان ها، لطیفه ها، پندارها و لالایی ها و … که سینه به سینه از پدران و مادران به ما رسیده و برای همهٔ طبقات مردم کاربرد دارد.

زبان و انواع گویش های محلی
گویش به معنای گفتار است و شکل گیری گویش ها در زبان های مختلف ناشی از عوامل جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی است. بنابراین گویش ها همیشه در حال دگرگونی بوده و موجب پیدایش شاخه های زبانی متعدد می شود که نتیجهٔ آن پدید آمدن زبان خاص است که با زبان اولیه کاملاً متفاوت است. زبان رسمی مردم استان سمنان مانند همهٔ ایرانیان فارسی دری (پهلوی) است اما به لحاظ گستردگی و تحولات عوامل فوق از تعدد و تنوع گویش ها و لهجه های خاصی برخوردار است.

٭ سمنان: گویش سمنانی مرتبط با زبان های ماد و پارت است از افراد کمی که به این گویش صحبت می کنند می توان حدس زد که بسیاری از خصوصیات زبانی ایران باستان در این گویش حفظ شده است. گویش سمنانی و لهجه های اطراف، به ۵ دسته تقسیم می شود. گویش ها و لهجه های پنج گانه عبارتند از سمنانی، سنگسری، شهمیرزادی، لاسجردی و سرخه ای،گویش سمنانی از همه قدیمی تر است. ضمناً شناختن اصول و قواعد و نیز تهیهٔ دستور صرف و نحو کامل، دقیق و صحیح آن، کار بسیار دشواری است.

بنابراین گویش سمنانی یکی از دسته زبان های ایرانی غربی است که در ادوار باستان در بخش شمال غربی ایران رواج یافته و هم اکنون نیز در بین مردم شهر سمنان رایج است. این گویش به سبب پیشینهٔ تاریخی، قواعد دستوری ویژه، پیچیدگی و نفوذ ناپذیری در طول قرون گذشته از دیر باز در کانون توجه برخی پژوهشگران و زبان شناسان بوده است. این گویش چنان با سایر گویش های ایرانی تفاوت دارد که ایرانیان می گویند می توانیم بدون تحصیل و اطلاع قبلی تمام گویش های ایرانی، مانند مازندرانی و گیلکی و غیره را بفهمیم، اما وقتی اهل سمنان به زبان خود سخن می گویند مطلقاً از آن چیزی در نمی یابیم. از آنجا که تلفظ کلمات در هر محله از شهر سمنان متفاوت می باشد. بنابراین تلفظ اهالی محلهٔ اسفنجان سمنان بنا به قدمت دیرینهٔ آن محله پایهٔ کار آوا نوشت اصطلاحات و مثل ها بین محققین قرار گرفته است که تفاوت های تلفظی واژه ها ناشی از تفاوت آوایی مابین محله هاست.
٭ شاهرود: بومیان اصیل علاوه بر زبان فارسی، به گویش شاهرودی نیز صحبت می کنند. گویش های دیگر شهرستان شاهرود مربوط به گروه های انسانی مهاجر است. مهاجران آذری و ترک های منطقهٔ کالپوش و روستای ابر به زبان ترکی سخن می گویند. بلوچ های منطقهٔ کالپوش و کردهای منطقهٔ پل ابریشم نیز به گویش بلوچی و کردی و بجنوردی صحبت می کنند، ولی به زبان فارسی آشنایی کامل دارند. عرب های مهاجر خوزستان و کردهای مهاجر عراقی نیز از زبان مادری خود در جمع خانواده بهره می برند. آن دسته از مهاجران عرب که در سده های قبل به منطقه کوچ کرده اند امروزه همگی تنها به زبان فارسی سخن می گویند. بنابراین در هر یک از مناطق اهالی، زبان فارسی را به لهجهٔ محلی خاص خود بیان می دارند. بر این اساس لهجه های مردمان نقاطی مانند شهر کلاته خیج،مجن، بسطام، میامی ، فرومد، طرود، بیارجمند،خوارو توران و غیره به راحتی قابل تشخیص است.
٭ دامغان: زبان مردم شهرستان دامغان نیز گونه ای از زبان اصیل فارسی است که با لهجهٔ مردم خراسان پیوستگی دارد. این گویش در تمامی مناطق این شهرستان یکسان تکلم نمی شود.
الف) در مناطق شمالی شهرستان دامغان (به استثنای شهر دیباج) به دلیل هم جواری با استان مازندران با اندک تفاوت، مردم به لهجهٔ مازندرانی سخن می گویند.
ب) روستاهای جنوبی حاشیهٔ کویر (به استثنای روستای کوه زر) تحت تأثیر مناطق مرکزی ایران بوده و به فراوانی لغات و واژه های آن مناطق را در تکلم آنان می توان دید.
پ) زبان روستاهای شرقی دامغان نیز به گویش شاهرودی نزدیک است.
٭ گرمسار: زبان و لهجهٔ محلی متداول در بین گرمساری ها لهجهٔ رازی است که با جزئی تفاوت اهالی نواحی اطراف تهران، ری، شمیران و ورامین نیز به آن صحبت می کنند، اما ساکنان شهر ها و روستاهای مناطق کوهستانی البرز با لهجه ای آمیخته از لهجه های رازی و مازندرانی سخن می گویند. از زبان های محلی دیگر شهرستان گرمسار می توان به موارد زیر اشاره کرد: ترکی که اقوام اصانلو و پازوکی با آن صحبت می کنند. زبان اصانلو شبیه ترکی زنجانی و زبان اقوام پازوکی شبیه ترکی آذربایجان است. اقوام الیکایی نیز به زبان محلی مخصوص خود تکلم می کنند.
٭ مهدی شهر (سنگسر): زبان سنگسری را نیز عضوی از شاخهٔ زبان های شمال غربی ایران می دانند که خود شاخه ای از زبان های هند و ایرانی است. دکتر معین اعتقاد داشت که لهجهٔ سنگسری رابطهٔ نزدیکی با لهجهٔ لاسجردی دارد. اهالی این منطقه زبان فارسی را نیز به خوبی تکلم می کنند، ولی در بین خود ترجیح می دهند که با لهجهٔ سنگسری صحبت کنند. لهجهٔ مردم شهر در جزین نیز بیشتر با زبان سنگسری قرابت دارد. در نواحی شمالی شهرستان مهدی شهر مناطقی چون شهمیرزاد و روستاهای این بخش مانند (فولاد محله، چاشم و…) به دلیل مجاورت به استان مازندران با اندک تغییری به لهجهٔ مازندرانی سخن می گویند.

ضرب المثل
بخش مهمی از ادبیات و فرهنگ عامیانهٔ استان سمنان ضرب المثل است. مردم هر سرزمین از جمله این استان به طور عادت در گفت گوی روزمرّه از مثل های گوناگون برای رساندن آسان تر مقصود به مخاطب استفاده می کنند. پیشینیان ما نیز از هر رویداد تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و … زندگی خویش درسی گرفته و تجربه ای آموختند و ماحصل آن را به صورت مثل، پند و اندرز زندگی خویش و دیگران ساخته و از نسلی به نسل دیگر انتقال داده اند.
ضرب المثل ها؛ سخنان کوتاه، شیرین همراه با طنز و کنایه تأثیر بسیار زیادی در اذهان عموم مردم نسبت به دیگر سخن ها دارند. در ادبیات و فرهنگ عامیانهٔ استان سمنان به مثل های بسیاری برمی خوریم که در اغلب گویش ها با کمی تغییر ادا می شوند که در زیر به چند نمونه از آن ها اشاره می شود.

ضرب المثل ها
سمنان: لُوقمَ تلَ سیر مناکِِر، التفات زیاد مِکِِر. لقمه شکم را سیر نمی کند ولی لطف و محبت را زیاد می کند. (کنایه از تأثیر یک کار کوچک در بروز مهر و محبت).
سرخه: ژَگ ماجین سِرا خاک، سانگینه. خاک خانهٔ مادر زن، سنگین است. (کنایه از ماندن داماد در خانهٔ مادر زن).
مهدی شهر: پُولو زِینگُو، دُوشاهُورتُو. اول صدای زنگ پول، سپس سرکشیدن شیره توت یا انگور (کنایه از حسابگری).
شهمیرزاد: پائیز شُوء تَه چین خوار، وَشنا باهارَ یاد دار. ای که شب های پاییز ته چین می خوری، گرسنگی فصل بهار را به یاد داشته باش.(کنایه از آینده نگری).
شاهرود: یا من وازی یا دو شُلُغ. یا من در بازی شما شرکت می کنم یا بازی را شلوغ می کنم.
میامی: چارقد سرم مشمش (نام پارچه قدیمی که با آن روسری می دوختند)، دادم به نیم من کشمش، ای سال برنگردی،پارسال برنگردی.(کنایه از آرزو نکردن خاطرات نحس سال گذشته با از دست دادن متاع گرانبها دارد)
گرمسار (الیکایی): اشِتِر پوست خَِر بار دَرَ. پوست شتر بارِ خر است. (کنایه از تحقیر یک فرد بزرگ).
دامغان: نگه به دست ننه کن مثل ننه غربیله کن. (کنایه از کسب مهارت و تجربه از بزرگترها).

باورها
مردم استان سمنان همانند سایر نقاط ایران به برخی علائم و نشانه هایی که در پیرامون محیط زندگی خویش دیده باور داشته اند؛ چرا که این علائم و نشانه ها در موقعیت های گوناگون به نیاکان آنها الهام شده است و در طول هزاران سال از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده و امروزه نیز به آنها باور دارند.

در زیر به بعضی از این گونه باورها در زندگی روزمرّه اشاره می شود.

  • به خارش در آمدن کف دست راست انسان، (نشانهٔ وارد شدن پول به کیسه، دخل، جیب است).
  • پشت سر هم قرار گرفتن چند استکان و نعلبکی بدون دخالت عمدی (نشانهٔ ورود میهمان به آن خانه است).
  • هاله یا خرمن زدن دور کرهٔ ماه (نشانهٔ ریزش برف و باران در فصل زمستان است).

آداب و رسوم
به طور کلی هر فرهنگی دارای دو جنبهٔ جدا از هم است:
الف) فرهنگ مادی: به آن بخش ملموس فرهنگ که به صورت ابزار، عناصر و اشیا گفته می شود. مانند سبک معماری، صنایع دستی و…
ب) فرهنگ غیر مادی: به آن بخش از فرهنگ که به ارزش ها و اعتقادات مربوط می شود مانند: احوالپرسی و عبادت اطلاق می شود. بنابراین با توجه به موارد فوق آداب و رسوم را می توان در جنبهٔ غیر مادی فرهنگ جای داد.

از مهم ترین آداب و رسوم مردم استان سمنان می توان به موارد زیر اشاره کرد:
٭ آداب و رسوم مربوط به سوگواری شامل: عزاداری ماه محرم، تعزیه خوانی، روضه خوانی، دستجات عزاداری، زنجیر زنی، نخل بندان و نخل گردانی، علم بندان و علم گردانی، آتش زدن خیمه ها، شام غریبان، قوم بنی اسد، بزرگداشت رحلت حضرت رسول اکرم(ص) و شهادت ائمه (ع)، ایام فاطمیه و … .
٭ آداب و رسوم مربوط به اعیاد مذهبی شامل: اعیاد فطر، قربان، غدیر، میلاد حضرت محمد (ص) و ائمه اطهار (ع)، عید مبعث، نیمه شعبان و … .

٭ آداب و رسوم مربوط به تحویل سال نو شامل: خانه تکانی، آماده کردن سبزه، سمنو پزان، چهارشنبه سوری، نوروزخوانی، مراسم تحویل سال نو، دید و بازدید ایام عید، سیزده بدر و … .
٭ آداب و رسوم مربوط به ازدواج شامل: بله برون، خنچه و حنا بندان، عقدکنان، جشن عروسی، مراسم مادر زن سلام، پاتختی و… بازی های محلی استان
٭ پر کردن اوقات فراغت یکی از دلایل پرداختن به بازی های محلی است. در گوشه و کنار استان سمنان به اقتضای شرایط مکانی و زمانی باز ی های محلی بین کودکان و نوجوانان و گاهی اوقات با همراهی بزرگ ترها با اندک تفاوت به اجرا در می آیند. برخی از این بازی ها برخلاف ورزش های امروزی، احتیاج به زمین یا محل خاص، اسباب و لوازم ورزشی مخصوص ندارند. این بازی ها در کوچه و خیابان، در اتاق و حیاط خانه، بین راه، مدرسه، حتی در کلاس درس و… عملی است. از نتایج مثبت این گونه بازی ها می توان به تحرک، شادابی، همکاری و تعاون، احترام به قوانین و بزرگ تر ها، اجتماعی شدن، تلاش در جهت کسب موفقیت اشاره کرد. از جمله بازی های محلی استان سمنان می توان به: یه قل دو قل، تخم مرغ بازی، الک دولک، گردو بازی، هفت سنگ، قلعه گیری، پابزن بازی، کولی دادن، لی لی، گرگم به هوا و… اشاره کرد.

جلوه هایی از فرهنگ استان سمنان (فرهنگ مادی)
یکی از شکل های فرهنگ استان سمنان، فرهنگ مادی است که می توان در سبک معماری، صنایع دستی و… مشاهده کرد.


معماری: به ساخت بنا و پرداختن به ظاهر و نمای ساختمانی هنر معماری می گویند که ریشه در فرهنگ هر قوم دارد.
معماری استان سمنان نیز مانند معماری ایران آمیخته ای از فرهنگ باستانی و اسلامی است که در هر منطقه با توجه به شرایط محیطی و فراوانی مصالح ساختمانی نمود پیدا می کند. از جمله بنا های باستانی که از تلفیق آجر و کاشی، وجود نقوش زیبا، اجرای گنبدهای دو پوش، قلعه ها، طاق های آجری ضربدری، دیوارهای قطور و تغییرات تدریجی ضخامت دیوار های باربر به تناسب ارتفاع و میزان بار و… است.

خانه های قدیمی شامل سردرب خانه ها، نقوش روی در و کوبه، فضاهای زیستی اندرونی و بیرونی شامل: هشتی، دهلیزها، ستون های چوبی و غیرچوبی، اتاق هایی با گچ بری ها و نقاشی های زیبا و پنجره های مشبک با شیشه های رنگی، طاقچه ها و رف های کوچک، اجرای انواع سقف به صورت گنبدی، مسطح، شیب دار و … .


پوشش لباس
پوشاک مردم استان به نحوی با وضعیت آب و هوایی منطقه ارتباط دارد. امروزه لباس های معمول اغلب زنان و مردان این استان همان کت و شلوار، پیراهن برای مردان و چادر، مانتو و شلوار و پیراهن برای زنان است. بنابراین، مردم استان سمنان کمتر از لباس های محلی استفاده کرده و لباس های معمول روز که در همهٔ مناطق ایران مورد استفاده است در این خطّه از کشور نیز رواج دارد. از مهم ترین لباس های محلی مردان و زنان استان سمنان در گذشته می توان به موارد زیر اشاره کرد:
لباس های محلی مردان شامل: سرپوش مردانه، تن پوش تابستانی مردانه، تن پوش زمستانی مردانه و پاپوش مردانه، کت چُقا، شلوار کمری، گیوه و … .
لباس های محلی زنان شامل: چارقد، پیراهن کمر چین دار، شلیته، تنبان، جلیقه، اُرسی، چادر محلی و … .


صنایع دستی استان سمنان

نمد مالی: از جمله صنایع دستی که قدمتی دیرینه در استان سمنان دارد، نمد مالی است. وضعیت فعلی تولید نمد در استان سمنان از نظرکمی و کیفی بسیار مطلوب است و مراکز تولید نمد در استان، شهرستان سمنان، دامغان و روستای ابرسیج شاهرود است. مواد اولیه مصرف شده در نمد مالی پشم است. آنچه در نمد مالی می توان مشاهده کرد، ذوق و هنر، به همراه تحرک تولید کننده است. تولیدات این زحمت کشان علاوه بر استفاده شخصی به روستاهای شمالی استان و استان مازندران ارسال می شود.
چاپ قلمکار: چاپ قلمکار، گونه ای از چاپ سنتی روی پارچه بافته شده است. برای نخستین بار، قلم کار سازان ایرانی برای دسترسی به تولید بیشتر و ایجاد هماهنگی و یکنواختی نقش ها، استفاده از مهره های چوبی را جایگزین استفاده از قلم مو ساخته اند. برای فراهم آوردن امکاناتی به منظور استفاده مردم، قلم کار را که در گذشته فقط برای روی پارچه های پشمی و ابریشمی انجام پذیر بود بر انواع پارچه از قبیل متقال، کتان، چلوار و کرباس انجام دادند. در حال حاضر چاپ قلمکار به وسیلهٔ قالب های چوبین که نقوش برجسته دارد انجام می شود. مهم ترین مرکز این صنعت، در استان در شهرستان دامغان قرار دارد که ماهانه مقادیر هنگفتی انواع رومیزی، پرده، سفره و سایر مصنوعات قلمکار تولید و برای صدور به خارج از کشور آماده می کند.

قالی بافی: قالی دست رنج گمنام ترین و رنجکش ترین مردمان این سرزمین است و شاید همین گمنامی سرپنجه های هنرمندان است که چهرهٔ افتخار ملی را بر صفحهٔ روزگار حک کرده است. می توان فرش دستباف را آینهٔ تمام نمای افکار، احساسات، روحیات و خلق و خوی مردمی دانست که به کار تولید مشغول اند. قالی بافی و تولید قالی و قالیچه از دیر باز جزء تولیدات مهم استان سمنان به شمار می رفته است. شهرستان مهدی شهر و شاهرود از مراکز مهم تولید قالی و قالیچه در استان به شمار می روند. دارهای قالی اکثراً در استان عمودی است و قالی بافان بیشتر مواد اولیهٔ خود را از خارج از استان تأمین می کنند. تنها در مناطق عشایرنشین استان از پشم گوسفندان به عنوان مواد اولیهٔ قالی بافی استفاده می شود.
گلیم بافی: گلیم به عنوان نخستین زیر انداز بشر، دارای سابقهٔ بسیار طولانی است. گلیم که در مقایسه با قالی دارای شیوهٔ بافتی آسان تر است و به همان نسبت قیمت ارزان تری دارد، هنری در انحصار روستاییان و عشایر به حساب می آید. بافت گلیم خاص دختران و زنان خانه دار است و همین هنرمندان بی نام و بی ادعا هستند که به کمک سر پنجه های خویش نقوشی اعجاب انگیز می آفرینند. روستاهای شهرستان گرمسار، سمنان، مهدی شهر،دامغان و شاهرود از مراکز تولید گلیم در استان به شمار می آیند.
سفالگری و سرامیک: سفالگری از مهم ترین و قدیمی ترین دست ساخته های بشر است. آثار سفالی بر خلاف آثار یافته شدهٔ فلزی و چوبی در زیر خاک فاسد نمی شود و به خاطر این ویژگی به اطلاعات گویایی دربارهٔ صنایع دستی اقوام گذشته می توان پی برد. صنعت سفالگری در استان سمنان از قدمت بالایی برخوردار است. به طوری که دکتر اریک اشمید هنگام حفاری در اطراف دامغان امیدوار به کشف شهر افسانه ای هکاتوم پلیس یا شهر صد دروازه بود، اگر چه موفق به کشف بقایای شهر مورد نظرش نشد، ولی به مجموعه ای از بهترین فراورده های صنعتگران دو تا سه هزار سال قبل از میلاد مسیح دست یافت. این فراورده ها شامل کوزه های بزرگ به اشکال هندسی و دارای لعاب قهوه ای روشن و کرم بودند. از آنجا که زمینه های لازم برای صنعت سفالگری در اکثر نقاط استان فراهم بوده، این صنعت با وجود فراز و نشیب های تاریخی، به حیات خویش ادامه داده است.

دستبافت ها: نساجی در استان سمنان قدمت چندین هزار ساله دارد به طوری که طی حفاری هایی که توسط باستان شناسان در تپه حصار دامغان انجام گرفت « دکتر اریک اشمید » باستان شناسان در تپه حصار دامغان انجام گرفت یک میلهٔ مفرغی را کشف کرد که مخصوص تابیدن نخ های نازک بود و می تواند دلیلی بر پیشرفت صنعت بافندگی در سه هزار سال قبل از میلاد باشد. مردمان این سرزمین پارچه های مورد نیاز خویش را با دست های هنرآفرین خود تهیه می کردند که از نظر تنوع رنگ، نقش، طرح و شیوه های بافت شگفت انگیز بود. دستبافی شامل تولید پرده های سنتی، هنری، حوله، شال گردن و پارچه های متقال زیر ساخت قلمکار است که در استان رایج است. علاوه بر آن جاجیم، چادر شب، پلاس و چوقا (چوخا) که عمدتاً توسط روستاییان و عشایر تولید می شود که بخشی از صنایع دست بافت مردم استان به شمار می رود. ماهانه مقادیر قابل توجهی از این تولیدات به استان های دیگر ارسال می شود. شهرستان سمنان به ویژه سرخه، در شهرستان مهدی شهر، شهمیرزاد، فولاد محله و روستاهای شهرستان دامغان و روستاهای اطراف بسطام از مراکز تولیدات جاجیمچه و دستبافت استان به شمار می روند.

صابون پزی: صابون پزی از فنون سنتی رایج در شهرستان شاهرود است که قدمت آن به یکصد سال قبل باز می گردد. مواد اولیه در پخت صابون پیه (گوسفندی وگاوی)، تیزاب، روغن کرچک، روغن پنبه دانه و روغن کنجد است. مخلوطی از مواد فوق را به درون پاتیل بزرگی می ریزند. این مواد موجب لطافت و کف بیشتر صابون می شود. پس از پخت، مقداری نمک به مواد فوق افزوده تا صابون از آب جدا شود. پس از پخت کامل صابون مایع را درون حوضچه های سیمانی ریخته و پس از سرد شدن آن را برش زده و در مقابل آفتاب خشک می کنند.


پیشینهٴ تاریخی استان سمنان

استان سمنان پیش از تقسیمات سیاسی جدید ایالت قومس نامیده می شد. استاد واسیلی بارتُولد، نگارنده کتاب تذکرهٔ جغرافیای تاریخی ایران بر این باور بود که ایالت کومش به پارسی، کومس و به عربی قومس همان سرزمینی است که ایزیدور خاراکسی به نام « قومیسن » از آن یاد کرده است. شهر های ایالت قومس عبارت اند از: دامغان، بسطام، سمنان، خوار که شهر دامغان از معروف ترین شهر ایالت قومس به شمار می رفت و جغرافی دانان قدیم دامغان را مرکز این ایالت دانسته اند و از سایر شهر ها آبادتر و پرجمعیت تر بوده است.

جادهٔ ابریشم که زمانی در مسیر ۸۰۰۰ کیلومتری خود از کشور چین تا ایران و روم امتداد داشته و دنیای شرق و غرب آن روز جهان را به هم پیوند می داد و سراسر ایالت قومس را در بر می گرفت فقط منحصر به حمل کالا و مبادلات اقتصادی نبوده است؛ بلکه بزرگ ترین و اصلی ترین عامل تبادل فرهنگی و انتقال ویژگی های شهر نشینی، سیاسی، قومی، زبانی و دینی در طول مسیر به شمار می رفته است. این جاده که شرق و غرب عالم اسلام را نیز به هم وصل می کرده است در زمان رونق و رواج خود در داخل ایران به نام جادهٔ خراسان مشهور بوده است.

نظر به اینکه اکتشافات باستان شناسی به روش علمی و کامل در این استان صورت نگرفته است. بنابراین نمی توان به طور دقیق تعیین کرد که این استان از چه زمانی مسکونی بوده و یا شهر سازی و شهر نشینی از چه زمانی شروع شده و یا اینکه آریایی ها از چه تاریخی به این سرزمین آمده و اقامت گزیدند، ولی یافته های پراکنده و اطلاعات اندک نشانگر آن است که اصولاً قبل از آمدن اقوام آریایی ها شاخهٔ پارتی به این ایالت و حتی از ۷۰۰۰ سال قبل از میلاد بعضی از نواحی این استان تحت سکونت اقوام بومی این سرزمین ها بوده است و حفاری های محدود در برخی مناطق استان نظیر تپه حصار دامغان،سنگ چخماق شاهرود،تپه دلازیان سمنان و محوطه باستانی خرند (خرم) مهدی شهر این نظریه را تأیید می کند.

وجه تسمیه قومس بر اساس منابع تاریخی

٭ محمد حسن خان صنیع الدوله در مطلع الشمس می گوید: « پوشیده نباشد که شاهرود و بسطام و سمنان و دامغان همه در خاک قومس واقع شده و قومس مُعَرب کوه مس است چون در غالب کوهستان این ناحیه، معدن مس بوده که به این اسم معروف شده است ».

٭ عبدالرفیع حقیقت در تاریخ قومس نقل می کند: « کومش در اول کُومه شَه بوده،چون کومه در لغت یعنی پناهگاهی ست که از چوب یا نی می ساختند و شکارچیان (پادشاه) برای کمین کردن شکار و زارعین برای حفاظت از زراعت خود در آن می نشستند ».

٭ این ایالت فاقد رود های دائمی بوده است.بنابراین مردم این نواحی برای دسترسی به آب اقدام به حفر قنات یا کاریز می کردند.

به همین دلیل، این ایالت به نام کومش و مردم آن،کومشی (چاه کن) نامیده می شدند.
٭ احتمالاً نام قومس از سلسله جبال البرز گرفته شده است؛ زیرا این نام از دو کلمهٔ (کوه + مَس) تشکیل شده است. که مَس در زبان بسیاری از مردم ایالت قومس به معنای بزرگ و عظیم تلقی می شود و مَس ترین به معنای بزرگ ترین است و با توجه به اینکه رشته کوه البرز در شمال این ایالت به شکل زنجیره ای ممتد و کشیده با قله های مرتفع قرار دارد در نتیجه به این ایالت نام کوه مَس دادند.

قومس پیش از اسلام: منطقهٔ قومس در دوران باستان به ویژه در روزگار هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان از جایگاه نظامی، بازرگانی و ارتباطی ویژه ای برخوردار بوده است. کوروش هخامنشی پس از گشودن آسیای صغیر (ترکیه) به شرق ایران رفت و بین سال های ۵۴۶  ۵۳۰ پیش از میلاد در آن نواحی نبرد کرد و از سوی شرق و جنوب تا رود سند تاخت و ایالت های بسیاری را فتح کرد. در این زمان قومس همانند پلی ایالت های راگا (ری)، خراسان و استرآباد (گرگان) را به هم پیوند می داد و مهم ترین راه ارتباطی موجود در زمان پادشاهی داریوش بزرگ، بوده است. در بهار ۳۲۴ پیش از میلاد در روزگار پادشاهی داریوش سوم آخرین پادشاه هخامنشی، اسکندر مقدونی به ایران لشکر کشید و پس از نبرد ایسوس و اربیل، در ۳۳۱ پیش از میلاد، شکست سختی به سپاه ایران وارد ساخت. داریوش سوم به ماد و سپس به شرق ایران رفت و به گفتهٔ آریان، تاریخ نگار یونانی، بسوس والی باختر و برازانت والی رُخج (قندهار) و زَرنگ (سیستان)، داریوش را دستگیر و زخم های سختی به وی زدند و او را کشتند. مورخان غربی محل کشته شدن داریوش سوم را در ایالت قومس بین گرمسار تا دامغان می دانند. پس از درگذشت اسکندر در سال ۳۲۳ پیش از میلاد، کشمکش های سختی بین جانشینان او روی داد و امپراطوری بزرگ وی را به چند بخش تقسیم کردند. فیلیپ، والی پارت شد و ایالت بابل نیز به سلوکوس، سردار سرشناس مقدونی واگذار شد، که وی بنیانگذار حکومت سلوکی در ایران شد. سلوکیان حدود ۶۰ شهر در شرق و ایالت پارت بنا کردند. یکی از این شهر ها اَپاما (لاسجرد کنونی) است که در ۳۴ کیلومتری سمنان واقع شده و توسط بلاش اول (پادشاه اشکانی ) بنا نهاده شد. و دیگری شهر هکاتوم پلیس (صد دروازه) یا دامغان امروزی است. این شهر ها توسط حاکمان سلوکی اداره می شد.اشکانیان،ایالت های ایران را به ۱۸ بخش پهناور تقسیم کردند،که یکی از آن ها کُمَیسن شامل نواحی سمنان و دامغان کنونی بود. پس از به روی کار آمدن حکومت ساسانی، پَتیشخوارگر یکی از ایالت های ساسانیان بودکه منطقهٔ قومس جز آن بوده و برخی از فرمانروایان ساسانی در آن حکمرانی می کردند.

قومس پس از اسلام
الف) دورۀ اسلامی: در ۶۵۱ میلادی، ایران به دست مسلمانان افتاد و شهرهای بزرگی چون ری فتح شد. در زمان خلافت عمر مسلمانان به سمت ایالت کومش رهسپار و شهر های سمنان، دامغان، بسطام و… را تصرف کردند. از مهم ترین رویدادهای منطقهٔ سمنان در زمان عباسیان، سفر حضرت امام رضا (ع) به مرو و توقف آن حضرت در سمنان است که در ۲۰۱ هجری قمری، از مدینه به بغداد آمد و از راه همدان، نهاوند، قم و ری وارد سمنان شدند. به دستور وی حضرت یحیی بن موسی بن جعفر(ع) برای ارشاد مردم، در سمنان مستقر شد که بعدها توسط مأموران حکومت عباسی به شهادت رسید و مرقد مطهر ایشان در بخش مرکزی این شهر واقع شده است.

محمود غزنوی در ۳۸۸ هجری قمری به حکومت رسید و خراسان را گشود. در ۴۲۰ هجری قمری، با کمک منوچهر بن قابوس، برای فتح ایالت جبال، به سوی قومس و ری پیش روی کرد و پس از چند روز توقف در قومس و دیدار با شیخ ابوالحسن خرقانی، به ری رفت و آل بویه را بر انداخت. پس از مرگ محمود غزنوی، طغرل، نوهٔ سلجوق در سال ۴۲۶ هجری قمری از ماوراء النهر به خراسان یورش برد و در ۴۲۹ هجری قمری مسعود غزنوی را شکست داد و به حکومت رسید.وی پس از خراسان به طبرستان، گرگان، قومس، ری، همدان، آذربایجان و… دست یافت. ابن اثیر می نویسد: « در این یورش سمنان، دامغان، خوار و برخی روستاهای ری تاراج شد و بسیاری از مردم نیز کشته شدند». ایالت قومس در سده های ۶ و ۷ هجری قمری یکی از کانون های مهم اسماعیلیه بود، به طوری که در این ایالت حدود ۱۵۰ دژ در اختیار این گروه بوده است.یکی از مهم ترین دژها، دژ گِرد کوه یا گنبدان کوه دامغان بوده که در پیشینهٔ تاریخی اسماعیلیان، جایگاه ارزنده ای پیدا کرده بود. فرمانروایان آل باوند همواره در کشمکش و نبرد با آنان بودند. باوند ها از اواخر دوران ساسانی حدود ۱۴۰ سال در تمامی مازندران، گیلان، ری و قومس حکمرانی کردند تا اینکه سلطان محمد خوارزم شاه در سال ۶۰۶ هجری قمری آنان را بر انداخت.
ب) قومس در دوران مغولان و تیموریان: یورش مغولان در ۶۱۶ هجری قمری به ایران به منظور انتقام گرفتن از کار ناپسند سلطان محمد خوارزم شاه به دنبال کشتار بازرگانان مغول در ۶۱۵ هجری قمری از بزرگ ترین رویداد های تاریخ ایران زمین است؛ زیرا این یورش به پایه ای از گرفتاری و ویرانی منجر شد که آثار شوم آن تا سده ها بر جای بود.لشکریان مغول جهت دنبال کردن سلطان محمد خوارزم شاه از راه دامغان و سمنان به ری رسیدند. سپاهیان مغول پس از کشتار و چپاول در دامغان به سمنان رفتند و در آنجا پیر علمدار و پیر نجم الدین دادبخش و مردم بسیاری را کشتند و به خوار و ری نیز خسارت جانی و مالی زیادی وارد آوردند. سلطان جلال الدین خوارزم شاه در ۶۲۴ هجری قمری، اسماعیلی ها را سرکوب کرد و مغولان را در قومس شکست داد و در سال ۶۲۸ هجری قمری کشته شد. هولاکو خان در اواخر ۶۵۳ هجری قمری، از راه بلخ و خواف به خراسان آمد و از آنجا به خرقان و بسطام رفت و سرانجام گرد کوه دامغان فتح شد و حاکم اسماعیلی قومس تسلیم شد. تیمور لنگ در ششمین یورش خود به ایران بین سال های ۷۹۹  ۷۹۴ هجری قمری، بار دیگر ایالت های قومس، ری، خوزستان و نواحی خرم آباد، بروجرد، قزوین و سلطانیه را فتح کرد و کشتار و چپاول بسیار کرد. کلاویخو، سفیر اعزامی اسپانیا به ایران که از قومس دیدن کرده بود، از کشتار تیمور یاد کرده می نویسد : «در بیرون دامغان به فاصلهٔ یک تیر پرتاب، دو برج دیدیم که بلندی آنها به قدر یک سنگ پرتاب بود،هر دوِ آن ها با استخوان سر انسان ساخته شده بود». پس از تیمور، جانشینان او بر ایالت قومس حکومت کردند. قابل ذکر است در دورهٔ ایلخانان مغول که شکل فئودالی داشته است برخی از وزرای آنها سمنانی بوده اند.

ج) قومس در دوران صفویان و افشاریان: در اواخر دوران تیموری ایالت قومس و فیروزکوه در دست امیرحسین کیای چلابی بود که پس از مقاومت در برابر صفویان از آنها شکست خورد. شاه عباس صفوی ( ۱۰۳۸  ۹۹۶ )هجری قمری که از طریق اصفهان، جندق و قومس پیاده به مشهد مسافرت کرده بود برای ایجاد ارتباط بین شهر ها و آبادی ها در سراسر کشور، فرمان هایی صادر کرد.در ایالت قومس نیز به دلیل قرار گرفتن در مسیر زیارتی مشهد مقدس دستور ساخت راه ها، کاروانسراها، آب انبارها، پل ها و بناهای عام المنفعهٔ بسیاری را داد.


در اواخر حکومت صفوی سردار نادر قلی برای نجات ایران از جمله اصفهان از دست افغان ها در خراسان قیام کرده و با تهماسب میرزا پس از گشودن مشهد برای رفع آشوب اشرف افغان با سپاهیان خود رهسپار اصفهان شد و در مهماندوست دامغان، سردرهٔ خوار و مورچه خورت اصفهان جنگ هایی رخ داد و نادر قلی پیروز شد. در دوران نادر شاه، ایالت قومس جزو قلمرو او بود و حاکمانی از سوی نادر شاه بر این ایالت گمارده می شدند.

د) قومس در دوران زندیان و قاجاریان: پس از مرگ نادر شاه افشار، در سال ۱۱۷۲ هجری قمری کریم خان زند با عنوان وکیل الرعایا ۲۹ سال در ایران حکومت کرد. اما در این مدت ایالت قومس شامل نواحی خوار، سمنان، دامغان، شاهرود و بسطام را هم چنان در اختیار خاندان قاجار قرار داد. پس از مرگ کریم خان زند در سال ۱۱۹۳ هجری قمری، آقا محمد خان از شیراز به سوی ایالت قومس حرکت کرد. در این منطقه با گرد آمدن شمار زیادی از قاجار ها سرانجام توانست ایالت قومس و ایالت های جنوبی دریای خزر را به دست آورد. پس از آقا محمد خان، برادر زاده اش فتحعلی شاه به پادشاهی رسید. وی به منطقهٔ قومس، به ویژه دامغان، که زادگاهش بود، توجه بسیاری داشت و به سه برادر سمنانی به نام های ذوالفقارخان، اسماعیل خان و مطلب خان عنایت خاصی کرد و آنها را والی سه ولایت قومس گمارد. گسترش شهر شاهرود، ایجاد ساختمان مسجد شاه و کاروانسرای کنار آن و بازار عمومی شهر سمنان از آثار وی است. در دورهٔ مشروطه، در اثر ستم ها و بیدادگری های حکومت، مردم آزادهٔ ایالت قومس به رهبری شادروان سید ابوطالب حسنی شریعت پناهی، عارف وارسته و دانشمند بزرگ این منطقه بر ضدّ حکومت خودکامهٔ قاجار قیام کردند.


قابلیت ها و جاذبه های گردشگری در استان

قابلیت های موجود استان در توسعۀ گردشگری


۱ واقع شدن بر سر راه چند استان
۲ نزدیک بودن به مرکز سیاسی و قطب جمعیتی کشور(تهران )                                                                                             ۳ مطلوب بودن نسبی راه های ارتباطی استان
۴ تعدد وسایل نقلیهٔ دسترسی (قطار، اتوبوس، خودروهای کرایه ای)
۵ تعدد جاذبه های طبیعی، فرهنگی و اقتصادی  معیشتی.
استان سمنان به دلیل بهره مندی از مناظر طبیعی گوناگون و پیشینهٔ تاریخی درخشان می تواند به یکی از مراکز مهم گردشگری داخلی و بین المللی تبدیل شود. بنابراین، جاذبه های گردشگری استان را می توان در سه بخش بررسی کرد:
الف) جاذبه های طبیعی، ب) جاذبه های فرهنگی پ) جاذبه های اقتصادی  معیشتی.


الف) جاذبه های طبیعی: به پدیده هایی که انسان در ایجاد آن ها دخالتی نداشته است، جاذبه های طبیعی گفته می شود. این استان توان های بالقوهٔ زیادی از جمله چشم اندازهای کوهستانی، کوهپایه ای و دشت کویر دارد و می تواند در زمینهٔ گردشگری مورد بهره برداری قرار گیرد که عبارت اند از:
۱ تنوع آب و هوایی و وجود مناطق ییلاقی البرز: استفاده از هوای معتدل تابستان و چشم انداز های برفی زمستان مناطقی مانند بنه کوه در شهرستان گرمسار، شهمیرزاد در شهرستان مهدی شهر، چشمه علی و تویه دروار در شهرستان دامغان، بسطام و کالپوش در شهرستان شاهرود.

۲ غارها: غار دق کشکولی (زندان افغان) در شهرستان گرمسار، غار دربند در شهرستان مهدی شهر، غار شیربند در شهرستان دامغان، غارهای ناروان، یخان، خواجه قنبر و مُلحِدو در شهرستان شاهرود.

۳ آب های معدنی و درمانی: چشمه شاه و عین الرشید در جنوب شهرستان گرمسار، تلخاب لاسجرد و آب گرم در شهرستان سمنان، آب معدنی دیباج در شهرستان دامغان و چشمهٔ هفت رنگ مجن در شهرستان شاهرود.

۴ آبشار: آبشار روزیه در روستای چاشم از شهرستان مهدی شهر، آبشارهای نام نیک کالپوش و تنگه داستان مجن در شهرستان شاهرود، آبشار نِسروای دیباج در شهرستان دامغان و آبشار رامه در شهرستان گرمسار.

۵ چشم ههای آب شیرین: نزدیک به ۳۵۰ چشمه در استان جریان دارد که مناظر بدیع و زیبایی را به وجود آورده اند؛ مانند چشمه علی دامغان.

۶ رودها: مانند حبله رود گرمسار
۷ کویر نمک

۸  دریاچهٔ مسیله در جنوب غربی استان سمنان
۹ محدوده های حیات وحش و زیستگاه های گیاهی و جانوری استان

۱۰  پوشش گیاهی و مرتعی مطلوب در برخی از مناطق شمالی استان مانند: جنگل فینسک و رودبارک در شهرستان مهدی شهر، جنگل سیاه خانی، بادله کوه و اسپیرو در شهرستان دامغان، جنگل کالپوش، ابر و اولنگ در شهرستان شاهرود.

ب) جاذبه های فرهنگی: جاذبه های فرهنگی به آن دسته از پدیده هایی گفته می شود که انسان برای رفع نیازهای مادی و معنوی خویش با الهام از طبیعت ایجاد کرده است. استان سمنان به دلیل پیشینهٔ تاریخی چند هزار ساله و قرار گرفتن در مسیر جادهٔ ابریشم دارای جاذبه های فرهنگی و تاریخی بسیاری است. تأثیر آمیختگی فرهنگ اصیل باستانی و فرهنگ اسلامی را می توان در بناها و آثار تاریخی استان مشاهده کرد. مساجد قدیمی، زیارتگاه ها، برج ها و مناره ها، حمام های قدیمی، قلعه ها، آب انبارها، موزه ها، صنایع دستی، بازارها، کاروانسراها، آداب و رسوم و تنوع گویش ها بخشی از جاذبه های تاریخی و فرهنگی این استان است.

پ) جاذبه های اقتصادی  معیشتی: این نوع جاذبه ها به فعالیت هایی گفته می شود که انسان با ساخت بناها و اشیای خاص ضمن تأمین معاش خود، موجب جلب توجه هر بیننده ای نیز می شود.
۱ بازارها: بازارهای سرپوشیدهٔ سمنان، شاهرود، دامغان، آرادان در شهرستان گرمسار

۲ صنایع دستی: قالی بافی، گلیم بافی، دست بافی، جاجیم بافی، نمد مالی، سرامیک و سفالگری، چاپ قلمکار و... .
۳ نمایشگاه های صنایع دستی و صنایع جدید
۴ ایلات و عشایر استان
۵  نظام آبیاری سنتی
۶ قنات ها



مهم ترین آثار و ابنیۀ فرهنگی  تاریخی دراستان سمنان

سمنان

مساجد: جامع و امام خمینی (ره)، مسجدجامع زاوغان، منار سلجوقی سمنان، مسجد جامع، چهلستون، امام حسین (ع) و امام هادی(ع) سرخه. قلعه ها: سارو، کوشمغان، لاسگرد، پاچنار، نوکلاته، تقی آباد، نوکه، موکوشم، هفدر. برج: چهل دختران.

تپه های تاریخی: دلازیان، صوفی آباد، محمودآباد، عید علاء و رکن آباد.

کاروانسراها: شاه عباسی لاسگرد، شاه سلیمان آهوان، کاروانسرای سنگی رباط انوشیروانی آهوان، تیمچهٔ سلطانی، دروازهٔ ارگ.

بقاع متبرکه: امامزادگان حضرت یحیی بن موسی کاظم (ع) برادر امام رضا (ع)، حضرت علی بن جعفر (ع) و حضرت علی اشرف(ع)، سید زین الدین، سید جلال و بقاع متبرکه علویان در زاوغان. بقاع متبرکه سید رضا و سید علی اکبر (ع) از فرزندان حضرت امام موسی کاظم (ع) در روستای لاسجرد، بقعهٔ پیر علمدار، پیغمبران، پیر نجم الدین، حکیم الهی، شمس الدین (روستای علاء) امام زاده هاشم (خیرآباد)، بقعهٔ چهار تن (روستای ایج)، بقعهٔ امامزاده عبدالله و اسماعیل (روستای امام زاده عبدالله)، بقعهٔ امام زاده محمد زید (ع)، علی بن جعفر (روستای بیابانک)، بقعهٔ پیر غریب (سرخه)، آرامگاه شیخ علاءالدوله بیابانکی سمنانی (صوفی آباد)، درویش محمود (روستای مؤمن آباد).خانهٔ قدیمی تدین سمنان(سازمان میراث فرهنگی وگردشگری استان) وخانهٔ تاریخی حاج حشمت خان پیوندی سرخه. بازار سرپوشیده، حمام پهنه (موزهٔ حضرت )، ناسار،نخست در سمنان، حمام بیرون دژ سرخه.

آب انبارها: ناسار، صادقیه، توکلی در سمنان، آب انبار سرخه و بیابانک.

یخچال ها: روستای لاسجرد، روستای بیابانک، سرخه، آسیاب آبی میدان امام حسین (ع) سمنان، محراب مسجد روستای جوین، بادگیرهای به جا مانده در سمنان و سرخه.

شاهرود

مساجد: جامع، شیخ علی اکبر، حضرت مجتبی (ع) شاهرود، بایزید بسطامی، مسجد جامع و منار بسطام، مسجد جامع فرومد، مساجد روستای ابرسیج، تکیهٔ زنجیری، بید آباد، شریعت، حسینیهٔ روستای مَزج.

بقاع متبرکه: امام زاده حمید و مجید روستای ده ملا، پیر مردان و شاه اولیاء طرود، شاه چراغ رشم طرود، امام زاده نردین میامی، امام زاده محمد دیزج، ابراهیم مجن، جرجیس بیارجمند، امام زاده سوداغلن، دانیال پیغمبر، باغچهٔ میامی ، سلطان سید احمد روستای فرومد، معصوم زاده قلعهٔ نوخرقان، امام زاده ابراهیم قهج علیاء، امام زاده محمد سراوین قَطری.

آرامگاه ها: بایزید بسطامی ، صومعهٔ بایزید بسطامی ، آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی، شیخ حسن جوری در حوالی فرومد، ابن یمین فرومدی در روستای فرومد،

کاروانسراها: ده ملا میامی ، بدشت، میاندشت، عباس آباد، سپنج، الهاک، صدر آباد، کاروانسرای سنگی جادهٔ ابریشم محمدآباد.
قلعه ها: بدشت، ده ملا، نوخرقان، میامی ، کافر قلعهٔ خوش ییلاق، قلعهٔ تک، کهنه، سه برج، علی آباد، زیدر.

تپه های تاریخی:
سنگ چخماق، خوریان، تپهٔ تاریخی شهر شاهرود، تپهٔ گنبدی دیزج، قلعه خان و تپهٔ حد گاه روستای خانخودی، سیاه تپه روستای قلعهٔ شوکت، تپه لو، عباس آباد و تپه شیخ در روستای فرج آباد، تپه های ده ملا، صلح آباِد علی آباد.
برج ها: کاشانهٔ بسطام، برج مَزج،

یخچال ها: خزانهٔ روستای گرمه، میان آباد، مَزج، عباس آباد.
حمام های قدیمی: چهار سوق، حاج تقی، بازار نو، بید آباد، امام زاده قَطری، بسطام، امیریه، خانخودی، بدشت، خوبیان، یوسفی آباد، کلاتنون.
مدارس قدیمی : مدرسهٔ محمد زمان خان قاجار، بید آباد و مدرسهٔ بازار شاهرود، شاهرخیهٔ بسطام، موزهٔ شاهرود (ساختمان بلدیه).خانهٔ تاریخی یغمایی ها در شاهرود.


دامغان

بقعه ها: امام زاده جعفر و محمد، عبد العالی و عبدالمعالی دامغان.امام زاده علی(ع)، امام زاده نورا... بکیر بن اعین (ع)، امامزاده ابراهیم وامرزان، امام زاده اسماعیل طزره، سیدصالح روستای گز، امام زاده ابراهیم روستای حاجی آباد، امام زاده جعفر و گنبد پیر روستای امام زاده جعفر، گنبد شیخ روستای شامان، گنبد خشتی روستای بق، امامزاده محمدروستای قلعه، امامزاده قاسم روستای صید آباد، بقاع متبرکهٔ تویه دروار (جبرئیل، شمس الدین، مطهر دشت بو، میر ابراهیم (صح)، امامزاده محمد شهر دیباج.

مساجد: تاریخانهٔ جامع دامغان، منارهٔ مسجد جامع، حسینیه حضرت ابوالفضل.

کاروانسراها: قوشه، سپهسالار امیر آباد.
قلعه ها: گرد کوه امیر آباد، دولت آباد، عبدا... آباد، مایان، مهر نگار و منصور کوه، تنگهٔ گیو، گور قلعه، قلعهٔ رودبار، دیوار قلعهٔ روستای فیروزآباد، قلعه ها و برج های تنگه تویه دروار، قلاع تنگه چشمه علی، آتشکدهٔ آبادی صح، نقاره خانهٔ روستای امروان، خانهٔ لطفی و صدیق دامغان.

تپه های تاریخی: چهل دختر، تپه بل و تپه تلو...... بق، تپه های امیریه، معصوم زاده، ماز، کوره محمد، سفید روستای فیروز آباد، تپهٔ روستای امروان، معصوم زادگان روستای امام آباد، برج پیر علمدار، مهماندوست (طغرل)، گنبد زنگوله، عمارت دختر ناصرالدین شاه در امیریه، عمارت آقا محمدخان و فتحعلی شاه قاجار در چشمه علی. بازار دامغان، مدرسه حاج فتحعلی بیگ معروف به پامنار، موسویه، مطلب خان.حمام ها: سیاه کوه تویه دروار، حمام کلاته، فیروز آباد ، حمام الله آباد، قدرت آباد، حداده.

گرمسار

بقعه ها: حضرت امام زاده علی اکبر (ع)، سلطان شاه نظر آرادان، امام زاده خلیل الله (ع) کند آرادان، امام زاده اسماعیل و شمس الدین حسین آباد حاج تقی، سلطان مراد روستای کردوان، امامزاده عبدا... حسین آباد کردها، امام زاده علیین روستای قاطول، امام زاده قوشه به نام های شاهزاده محمدی، شاهزاده مراد روستای شه سفید، امام زاده علی ابراهیم ایوانکی، ذوالفقار روستای ذوالفقار، طاهر و مطهر کوشک اربابی، سلطان ابوسعید پاده، شاهزاده حسین سر آبرود بنه کوه، امام زاده خوشنام روستای بهورد ایوانکی، امام زادهٔ یحیی روستای محلهٔ باغ، امام زاده پنج تن روستای فند، عبدالرحمن روستای سرباز، جعفر چهار طاق، عبدا... و اسماعیل روستای قالیباف، ابراهیم گندم درهٔ ایوانکی، امام زاده عاقب ایوانکی. مسجد جامع گرمسار، تکیهٔ آرادان،

قصر های سیاه کوه: قصر شاه عباسی (قصر بهرام)، قصر عین الرشید.

کاروانسراها: گرمسار، ده نمک، ایوانکی.

قلعه ها: آرادان، ریکان، قلعه نو، یاتری، غول آباد، ناسار (نوحصار ) بنه کوه، پاده، خرابه، ده نمک،کَند.
تپه های تاریخی: محمود آباد اصانلو، محمد آباد، مگس تپه، کهن تل (کهن دژ)، تپه ده سراب، روستای ده سلطان، ریگ تپهٔ یاتری علیا، شه سفید، سر آبرود، رباط ماری، زور آباد، کافران، شور قاضی، سزد،گیس.
آب انبارها: گرمسار، علی آباد، ناسار (نوحصار) کوشک، ده نمک، رستم آباد.

یخچال ها: روستای شه سفید، کردوان، قاطول، بازار آرادان.

حمام ها: قاطول، نوحصار، محمد آباد، چهار پاشلو، یاتری علیا، حسین آباد کردها، امام زاده ذوالفقار،امام زاده علی اکبر، خانهٔ تاریخی باقری ها درگرمسار.

مهدی شهر

قلعه ها: شیر قلعهٔ شهمیرزاد، پایین قلعه و کافر قلعهٔ مهدی شهر، دژوِهل شهمیرزاد، گل رودبار، رضا آباد، پرور، درجزین،
طالب آباد.

منارها: مهدی شهر و شهمیرزاد.

بقعه ها: امام زاده قاسم زیارت، علی اکبر مهدی شهر، امام زاده چهل تن درجزین، طیب و طاهر، کاظم، سید تاج الدین و جعفر روستای پرور، زینعلی روستای درجزینِ، درویش نورا... هیکو،
امام زاده یحیی شهمیرزاد، شیخ (سوسن عطا) شهمیرزاد، بی بی شهربانو روستای ملاده، بی بی حلیمه خاتون فینسک، امام زاده اسماعیل و سید ولی سلطان روستای شلی، آب انبار مهدی شهر، شکارگاه ملاده (خانهٔ ابراهیم خان )، مسجد جامع شهمیرزاد، حسینیهٔ المهدی مهدی شهر، موزهٔ عشایری مهدی شهر.