تور لحظه آخری gardesh.info

تور های لحظه آخری | تور لحظه آخری استانبول، تور لحظه آخری کیش

تور لحظه آخری gardesh.info

تور های لحظه آخری | تور لحظه آخری استانبول، تور لحظه آخری کیش

پست ویژه تور زمینی گرجستان ویژه نوروز 96/ 4 شب از 995 هزار تومان

پست ویژه تور 24 دور اروپا ویژه نوروز 96/ قیمت تور:3540000 تومان + 3190 یورو

طبقه بندی موضوعی
تور باران آخرین تور های گردشگری متن آهنگ بزرگترین آرشیو متن آهنگ های فارسی دانلود آهنگ جدید دانلود آهنگ تبلیغ متنی جهت اطلاع از تعرفه ها کلیک کنید

Code center



زنجان

زَنجانْ (: زنگان) مرکز استان و شهرستان زنجان در شمال‌غرب ایران و از بزرگترین شهرهای آذربایجانی‌نشین ایران است. و براساس آمارنامه‌های منتشر شده استانداری زنجان دارای ۳۸۶٬۸۵۱ نفر جمعیت در سال ۱۳۹۰ خورشیدی، بیستمین شهر کشور از لحاظ جمعیت محسوب می‌شود. نام زنجان عربی‌شده واژه زنگان است. مردم منطقه هنوز هم تلفظ زنگان را بکار می‌برند. شهر زنجان در دره زنجان‌چای (از شاخه‌های قزل‌اوزن قرار گرفته و سر راه شوسه و راه‌آهن تهران به تبریز می‌باشد. صنایع دستی از قبیل ورشوسازی و نقره‌سازی وملیله کاری وچاروق دوزی و چاقوسازی وفرش بافی (فرش زنجان) آن مشهور است. زنجان از شمال به شهرستان طارم و خلخال و میانه و از مشرق به سلطانیه و طارم و از جنوب به خدابنده و ایجرود و از غرب به شهرستان ماه‌نشان محدود است و از سطح دریا ۱۶۶۳ متر ارتفاع دارد. ارتفاع قله سپهسالار که در این استان قرار دارد به ۳۳۱۸ می‌رسد و بخش‌های آن عبارت‌اند از بخش مرکزی، بخش زنجانرود، بخش قره پشتلو که جمعاً ۳۲۸ پارچه آبادی دارد.

از جمله شرایطی که فلسفه وجودی شهر زنجان را در منطقه تبیین و توجیه می‌نماید، وجود راه ارتباطی فلات مرکزی ایران به منطقه آذربایجان در منطقه، حاکم بودن شرایط مناسب اوضاع توپوگرافی، وجود اراضی مسطح با شیب ۲٪ در منطقه کوهستانی و بالاخره لزوم مرکز مبادلاتی تولیدات کشاورزی و ارائه خدمات متقابل به روستاهای حوزه نفوذ به ویژه ایالات پنجگانه مستقر در منطقه بوده‌است می‌رساند که این پدیده در شکل گیری شهر و محله بندی آن عامل تعیین کننده می‌باشد.

بقیه در ادامه مطلب


جغرافیای طبیعی استان زنجان

موقعیت جغرافیایی و وسعت استان

استان زنجان در شمال غرب ایران بین 35 درجه و 33 دقیقه تا 37 درجه و 15 دقیقه عرض جغرافیایی شمالی و 47 درجه و 10 دقیقه تا 49 درجه و 26 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد. مساحت استان برابر آخرین تقسیمات سیاسی در سال 1386 برابر با 21773 کیلومتر می باشد که حدود 1/34 1درصد ازمساحت کل کشور را دربر می گیرد و از این نظر بیستمین استان کشور است. با توجه به نقشهٔ زیر استان های همسایه را نام ببرید.

مساحت استان از گذشته تا به امروز دستخوش تغییرات زیادی شده است؛تنها در طی دورهٔ 30 ساله 1355 تا 1385 مساحت استان پنج مرتبه تغییر یافته است.مساحت استان در سال 1355 برابر 21848 کیلومترمربع، در سال 1365 برابر 36398 کیلومتر مربع، در سال 1370 برابر 39369 کیلومتر مربع، در سال 1375 برابر 26139 کیلومتر مربع و در سال 1376 برابر 22465 کیلومتر مربع و در نهایت، در سال 1385 برابر 21773 کیلومتر مربع شده است.

اهمیت فراملّی استان زنجان
استان زنجان به دلیل قرارگرفتن در مسیر دالان بین المللی شرق به غرب کشور از نظر حمل و نقل بین المللی اهمیت فراوان دارد کریدورهای بین المللی که استان در مسیر عبور آنهاست عبارت اند از:
1 کریدور جادۀ ابریشم: جادهٔ ابریشم با قدمتی 2000 ساله به عنوان کریدور مشهور تجاری اتصال قاره های آسیا و اروپا به یکدیگر در زمان های قدیم بوده است. این جاده از شهر شانگهای در شرق چین شروع و با عبور از کشورهای آسیای میانه به ایران رسیده و به صورت شرق به غرب در ایران به تهران رسیده و به دو شاخه تقسیم می شود: شاخه ای به سمت عراق و شاخه ای با عبور از زنجان و تبریز به ترکیه و اروپا می رود. این راه بسیار قدیمی بوده و در حال حاضر نیز از ارزش بالایی برخوردار است. حدود 200 کیلومتر از این راه در استان قرار دارد. در سال های اخیر این مسیر تقریباً تا مرز ترکیه به شکل بزرگراه درآمده و قسمتی از بزرگراه های آسیایی است.
2 کریدور حمل و نقل آلتید: این کریدور با عبور از ترکمنستان وارد ایران شده و با مسیری شرق به غرب با گذر از استان زنجان به ترکیه، بلغارستان و شمال اروپا می رود.


ناهمواری های استان

استان زنجان مانند سایر قسمت های ایران تحت فشار صفحه های عربستان و روسیه، چین خورده است. قسمت هایی به سمت بالا حرکت کرده، کوهستان ها را ایجاد کرده (تاقدیس ها) و قسمتی نیز به پایین حرکت نموده ، چاله ها را ایجاد نموده (ناودیس ها) که به مرور زمان بر اثر رسوبگذاری نیروهای فرسایشی به شکل دشت های هموار درآمده است. وجه مشترک تمام ناهمواری های استان جهت شمال غرب  جنوب شرق آنها می باشد. ناهمواری های استان به دو دستهٔ کلی زیر تقسیم می شود:


الف) کوهستان ها و تپه ماهورها شامل:
1 کوه های تالش                                  2 کوه های طارم
3 کوه های سلطانیه                             4 تپه ماهورهای کرسف  سعید آباد

ب) دشت ها و سرزمین های هموار شامل:
1 دشت طارم (چاله تکتونیکی طارم)
2 دشت زنجان  ابهر
3 دشت کاوند  دو تپه


1 کوه های تالش: تنها قسمتی از این کوه ها در محدوده استان قرار دارد. این رشته کوه به همراه رشته کوه البرز، جدا کننده سواحل دریاچهٔ خزر از مناطق داخلی ایران است و تنگ منجیل مرز بین این دو رشته کوه، بهترین راه ارتباطی طبیعی سواحل شمالی با منطقهٔ طارم و سایر مناطق مرکزی ایران است.
2 کوه های طارم: این کوه ها بین دشت طارم و دشت زنجان ابهر واقع شده و باعث دشواری عبور و مرور از این منطقه به سایر نقاط استان شده است. اما از سویی به سبب اختلاف ارتفاع زیاد آن با دشت طارم و نیز ارتباط این دشت با سواحل خزری از طریق تنگ منجیل و از سوی دیگر اختلاف آب و هوایی این منطقه با سایر مناطق استان شده است. بین دشت طارم و دشت زنجان  ابهر به صورت میانگین 1200 متر اختلاف ارتفاع وجود دارد.
3 کوه های سلطانیه: این کوه ها مابین دشت زنجان  ابهر و دشت کاوند  دو تپه واقع شده که دارای فعالیت های لرزه خیزی نیز می باشد.
4 تپه ماهور های کرسف  سعید آباد: این تپه ماهورها با روند شمال غرب به جنوب شرق در جنوب غرب استان ما قرار گرفته اند که ارتفاعشان کم و به شکل سلسله ای از تپه ها هستند که از نظر مطالعات زمین شناسی اهمیت زیادی دارند.
5  چالۀ تکتونیکی طارم: منطقهٔ طارم که یک چالهٔ تکتونیکی به حساب می آید و با رسوبات مخروط افکنه شاخه های رود قزل اوزن به یک دشت کوچک تبدیل شده است. این بخش ارتفاع بسیار پایینی نسبت به سایر مناطق استان دارد.
6  دشت زنجان  ابهر: این دشت از زنجان (محل اتصال زنجان رود به قزل اوزن) شروع و به انتهای شهرستان ابهر در جنوب شرقی استان ختم می شود. مرتفع ترین بخش این دشت در ناحیهٔ سلطانیه (چمن مشهور سلطانیه) قرار گرفته است که سرچشمهٔ دو رود زنجان چای و ابهر چای است.
٧  دشت کاوند  دوتپه: این دشت که از شهرستان ماهنشان شروع و پس از عبور از شهرستان ایجرود تا انتهای شهرستان خدابنده ادامه دارد توسط تپه ماهور های کرسف  سعید آباد بریده شده است.


اهمیت استان زنجان از نظر معادن زمین شناسی: استان زنجان به لحاظ وجود رخدادهای گوناگون زمی نشناسی دارای کانسارهای متنوعی است و از نظر داشتن ذخایر غنی عناصر فلزی اهمیت زیادی دارد.دلیل این ادعا قرار گرفتن یکی از بزر گترین معادن سرب و روی جهان و ذخایر متعدد سن گهای تزئینی اعم از گرانیت، مرمریت ، تراورتن ، آهن ، سرب ، مس ، منگنز ،کرومیت ، تالک ، فلدسپات ، انواع خا کهای صنعتی، منیزیت ، آلونیت ، کائولن ، سولفات منیزیم ، سیلیس ، نمک طعام ، باریتین ، براسیت ، پرلیت ، ذغا لسنگ ، طلای پلاسری ، گچ و آهک، سنگ لاشه ، و… در این استان است.
معادن مهم استان عبارت اند از: سرب و روی انگوران، بر قره گل، فلدسپات مغانلو، سیلیس قزلجه، سیلیس شیورین، گرانیت خلیف هلو، گرانیت خراسانلو، کائولن مرسون، خاک صنعتی خراسانلو، آهن مروارید، نمک سیدلر، فلدسپات دوران، مس بایچه باغ.


آب و هوای استان

هرچند استان زنجان وسعت کمی دارد؛ اما دارای تنوع آب و هوایی زیادی است. به طور مثال، منطقهٔ طارم و ماهنشان آب و هوای نسبتاً گرم دارد، ولی سایر مناطق استان از آب و هوای سردی برخوردار است. میانگین دمای استان بین 9/4 درجه سانتی گراد در باروت 17/5 آغاجی از بخش معجزات زنجان تا درجه سانتی گراد در آببر متغیر است. میانگین بارندگی در استان بین 200 میلی متر (کمترین مقدار در فیله خاصه ماهنشان، بخش های ایجرود پایین، قشلاقات افشار و مناطق کم ارتفاع طارم) تا 400 میلی متر (بیشترین مقدار در خدابنده و مناطق مرتفع طارم) متغیر است. در کل استان زنجان بیش از میانگین کشوری بارش دریافت می کند.

تنوع آب و هوایی استان و نقش آن در زندگی مردم
1 ارتفاع از سطح دریا: ارتفاع مهم ترین عامل تنوع آب وهوایی است. به طور مثال، در منطقهٔ طارم، شهر گیلوان با میانگین ارتفاع 370 متر و شهر آببر با میانگین ارتفاع 600 متر، آب و هوای نسبتاً گرم دارد و شهر قیدار با ارتفاع 2000 متر از سطح دریا دارای آب وهوای نسبتاً خنکی است.
2 جهت قرار گرفتن ارتفاعات: ارتفاعات استان در تنوع بخشی به آب و هوای استان نقش بسیاری دارند. به طور مثال، رطوبت آب و هوای دریای خزر از طریق تنگ منجیل از بین دو رشته کوه البرز و تالش به منطقهٔ طارم نفوذ کرده و آنجا را مرطوب ترین منطقهٔ استان می نماید، ولی کوه های طارم مانع از نفوذ این رطوبت به دشت زنجان ابهر می شود و ابرهای برخاسته از خزر بر روی این کوه ها نشسته و تبدیل به مه می شود. این جریان مه تنها در تیر ماه و موقع دانه بندی گندم برای دشت زنجان ابهر مفید است و در سایر مواقع سال باعث سردتر شدن هوا و سرمازدگی بهاره و پاییزه می شود.
3 عرض جغرافیایی: با توجه به اختلاف کم عرض جغرافیایی در مناطق مختلف استان (در حدود یک درج) این عامل نقش کمتری در تنوع آب و هوایی استان دارد؛ ولی مناطق جنوبی با تابش نسبتاً عمودی تر خورشید نسبت به مناطق شمالی انرژی بیشتری دریافت می نمایند.


جریانات جوی (توده های هوا، جریانات جوی زمستانه، جریانات جوی تابستانه)
استان زنجان بین جریان شمال شرق غالب در تابستان و بادهای باران زای غربی در زمستان قراردارد. در زمستان، تفاوت بین هوای سرد قاره ای سیبری و آسیای مرکزی و نفوذ پی درپی توده های هوای گرم و مرطوب مدیترانه، وضع آب و هوای استان را تعیین می کند.
مهم ترین تودۀ هواهای مؤثر در آب و هوای استان زنجان
1 تودۀ هوای قطبی: این تودهٔ هوا در فصل زمستان به کشور نفوذ می کند؛ اگر از سمت شمال شرق وارد شود آب و هوای استان را سرد و خشک می سازد و اگر ورود این تودهٔ هوا از شمال غرب صورت بگیرد، هوای استان معتدل و مرطوب خواهد بود.
2 تودۀ هوای غربی مدیترانه ای: از سمت شمال غرب وارد استان می شود و تقریباً اکثر بارندگی های استان مخصوصاً در فصل سرد سال بر اثر ورود این تودهٔ هوا اتفاق می افتد.
3 تودۀ هوای خشک عربستانی: در تابستان استان زنجان تحت تأثیر این تودهٔ هوا قرار می گیرد. منشأ این تودهٔ هوا معمولاً از شمال آفریقا یا عربستان است و گاهی داخل کشور است که باعث گرم و خشک شدن هوا و ورود گرد و غبار به استان می شود.


بادهای محلی
دو باد محلی معروف استان، مه و شره است، باد مه از جهت شمال به جنوب در استان ما حرکت می کند و رطوبت دریای خزر را به این نواحی منتقل کرده و موجب کاسته شدن درجه حرارت هوا می گردد. باد شره در جهت جنوب غرب به شمال شرق حرکت می کند، در تابستان باعث افزایش دما شده و بر اثر آن، خسارات زیادی به محصولات کشاورزی استان وارد می شود.


منابع طبیعی استان

منابع آب استان زنجان حوضه های آبریز
استان زنجان از نظر حوضهٔ آبریز به سه قسمت تقسیم می شود:

1 حوضهٔ رود قزل اوزن (دریای خزر 83/3 درصد)

2 حوضهٔ رود شور(دریاچهٔ نمک یا مرکزی ایران 14/7 درصد)

3 حوضهٔ دریاچهٔ ارومیه (حدود 2درصد)


منابع آب در استان به دو بخش تقسیم می شود:
1 منابع آب های سطحی
2 منابع آب های زیرزمینی


الف) منابع آب های سطحی: منابعی هستند که به صورت جاری (رودها)
یا راکد (دریاچه) وجود دارند. چون در استان دریاچه ها تنها محدود به سد می باشند، فقط رودهای مهم استان توضیح داده می شود.
۱ رود قزل اوزن: قزل اوزن یکی از رود های مهم کشور و استان است که از ارتفاعات چهل چشمهٔ کردستان سرچشمه می گیرد و در جنوب غربی استان (شهرستان خدابنده) وارد خاک استان شده و از جنوب به شمال به صورت مارپیچ شهرستان های خدابنده، ما هنشان و زنجان را طی کرده و از استان خارج شده و وارد میانه و خلخال می شود. مجدداً در شهرستان طارم دوباره وارد خاک استان می شود. سپس در گیلوان از استان زنجان خارج شده و با دریافت شاخهٔ شاهرود در منجیل به نام سفیدرود به دریای خزر می ریزد (مصب قزل اوزن،حسن کیادهٔ لاهیجان است). این رود در استان زنجان شاخه های متعددی مانند بزینه رود، سجا سرود و زنجا نرود را دریافت می کند.قزل اوزن (به علت عبور از زمین های رسی و فرسایش زیاد خاک رس، قرمزرنگ به نظر می رسد)به همین جهت در زبان ترکی به نام رود سرخ خوانده می شود.
۲ زنجا نچای (زنجان رود): این رود از آ قداغ در سلطانیه سرچشمه می گیرد و از سمت شرق به غرب، در دشتی هموار و نسبتاً مرتفع جریان م ییابد و در روستای رجعین به قزل اوزن می پیوندد. زنجان رود در جنوب شهرستان زنجان در مسیر عبور خود زمین های باریک و سرسبزی از باغات و کشتزارها را به وجود آورده است که علاوه بر آبیاری سبزیجات، درختان میوه، فضای سبز و تفرجگا ههای مناسبی نیز برای مردم ایجاد م یکند.

3 ابهرچای (ابهر رود): ابهرچای یا ابهر رود از دو شاخهٔ اصلی و فرعی تشکیل شده است. سرچشمهٔ اصلی آن ازکوه های کینه ورس و شاخهٔ فرعی آن از چمن سلطانیه می باشد. در شهر ابهر این دو شاخه به هم می پیوندد و با اتصال به رود شور به دریاچهٔ نمک قم می ریزد. اطراف بستر آن ب ه واسطهٔ دارا بودن خاک های مناسب زراعی بسیار حاصلخیز است.
4 سجاس چای (سجاس رود): این رود، از رو دهاى نسبتاً پر آب که از ارتفاعات مزیدآباد خدابنده سرچشمه م ىگیرد. با عبور از سجاس و شهرستان ایجرود ضمن سیراب کردن زمی نهاى کنار های با پیوستن رودهای جوقین و اوزون دره، رود خویین را به وجود آورده و به قزل اوزن مى ریزد.

5  خرّه چای (خرّه رود): سرچشمهٔ این رود ارتفاعات چپقلو در جنوب شهرستان خدابنده است. این رود پس از خروج از استان به رود شور پیوسته و سپس به دریاچهٔ نمک قم می ریزد. به دلیل عبور از رسوبات رسی گل آلود بوده و در زبان ترکی به آن خرّه چای (رودگل آلود) گفته می شود.

فهرست سد های استان زنجان

مشاهده تصویر :

دریافت


ب) منابع زیرزمینی: آب های زیرزمینی در استان زنجان اهمیت ویژه ای دارند. 47 درصد مصارف آب استان از این طریق و تقریباً 100 درصد آب شرب شهرها، روستا ها و صنایع از این منبع تأمین می شود.آب های زیرزمینی استان از زمان های بسیار قدیم توسط قنات، چشمه و چاه های دستی مورد استفاده قرار می گرفته است. در سال های اخیر بر اثر وقوع خشک سالی های متعدد و نیز با حفر بسیار زیاد و بی رویه چاه های عمیق و نیمه عمیق سطح آب های زیرزمینی پایین رفته است. به دلیل افت سطح آب های زیرزمینی اکثر قنات ها و چشمه ها خشک شده اند.هر چند آمار دقیقی از کل قناتها وچشمه های استان در گذشته وجود ندارد، ولی در سال 1386 تعداد 799 رشته قنات و 14989 منبع چشمه در استان وجود داشته است.چشمه آبگرم وننق، چشمه آبگرم ابدال، چشمهٔ آبگرم گرماب، چشمهٔ آبگرم حلب انگوران و چشمهٔ شاهبلاغی سلطانیه از معروف ترین چشمه های استان اند.

مراتع استان
مراتع طبیعی استان پراکندگی و وسعت زیادی دارند. مساحت مراتع استان 1200000 هکتار است و سالانه 183000 تن علوفه از این مراتع برداشت می شود.
انواع مراتع استان زنجان
1 مراتع قشلاقی
2 مراتع میان بند
3 مراتع ییلاقی

اغلب مراتع استان از نوع مراتع فقیر است. گونه های علوفه ای مرتعی در استان شامل گون، اگرو، پایرون، انواع علوفهٔ چند ساله، برموس، درمنه، آویشن و پوا است.


جنگل های استان زنجان
استان زنجان به دلیل موقعیت خاص از نظر جغرافیایی و با توجه به وجود اقلیم های متفاوت از ترکیب گیاهی متنوعی برخوردار است. این استان از شمال با رشته کوه های البرز هم مرز است و از طریق درهٔ سفید رود و کوه های جنوبی گیلان تحت تأثیر آب و هوای خزری قرار می گیرد. گونه های گیاهی موجود در این ناحیه به خصوص پوشش جنگلی ناحیه متأثر از این نوع آب و هوا است. از طرف جنوب و جنوب غربی با رشته کوه های زاگرس هم مرز است. گونه های غالب جنگل های استان ارس، بنه، زالزالک، سیاه تلو، بادام کوهی، گیلاس وحشی و شیر خشت است.از کل مساحت 2177300 هکتاری استان، 1292600 هکتار یعنی 59 درصد آن، اراضی و منابع ملی است که از این اراضی، 973553 هکتار آن جنگل است. به عبارت دیگر 4/4 درصد کل استان را جنگل طبیعی تشکیل می دهد و با احتساب مساحت 12000 هکتاری جنگل های دست کاشت، سرانه جنگل در استان ما 0/12 هکتار است. به طور کلی دو نوع جنگل در استان زنجان وجود دارد:

الف) جنگل های طبیعی
ب) جنگل های دست کاشت (صنوبر)

الف) جنگل های طبیعی: در استان زنجان، منطقهٔ جنگلی طبیعی قابل ملاحظه ای وجود ندارد. فقط در ارتفاعات شهرستان طارم و در قسمت هایی از ماهنشان مجموعه ای از جنگل های پراکنده مشاهده می شود. این جنگل ها آثار و بقایای جنگل های تجارتی و صنعتی شمال کشور بوده که در نتیجهٔ بهره برداری بی رویه و عدم حفاظت در طی سال های گذشته مورد تخریب قرار گرفته و هم اکنون به صورت جنگل های غیر تولیدی و مخروبه درآمده است. نگهداری آنها از نظر حفاظت آب و خاک، محیط زیست و اکوسیستم اهمیت زیادی دارد.

ب) جنگل های دست کاشت صنوبر: جنگل های دست کاشت صنوبر که از قدیم در اکثر نقاط استان به صورت متراکم یا پراکنده در حواشی مزارع کشت و مورد استفاده قرار می گیرد، بیشتر در ابهر، خرمدره و ماهنشان کاشته شده اند.



تنوع زیستی در استان زنجان
محیط زیست پناهگاه شکل های مختلف زندگی و اکوسیستم های متنوع است، چنین محیطی حاصل میلیون ها سال تکامل بوده و شامل عواملی است که ساخته و پرداخته انسان نیست. بر این مبنا، محیط زیست طبیعی شامل کوه ها، دشت ها، جنگل ها، درختزارها، علفزارها، جانوران، دریاچه ها، دریاها، رودخانه ها و به طور کلی تمام چشم اندازهای طبیعی و تمامی سطح زمین و جو اطراف می شود.بالا ترین سطح حفاظت در استان زنجان پناهگاه حیات وحش است که شامل اکوسیست مها و زیستگا ههای بسیار با ارزش و بکرند. مناطق حفاظت شده و پناهگاه حیات وحش استان زنجان با مساحت 244748 هکتار 11/11 11 درصد از کل وسعت استان را به خود اختصاص داده اند. مناطق حفاظت شدۀ استان زنجان
الف) منطقهٔ حفاظت شدهٔ سرخ آباد                                                                                                                               ب) منطقهٔ حفاظت شدهٔ انگوران
ج) پناهگاه حیات وحش انگوران در شرق منطقهٔ حفاظت شدهٔ انگوران



منطقۀ حفاظت شدۀ سرخ آباد: این محدوده، در شهرستان زنجان قرار گرفته است و با وسعت 122618 هکتار از سال 1375 تحت حفاظت قرار گرفته است. دشت سهرین در این منطقه زیستگاه با ارزش آهو محسوب می شود. دامنهٔ ارتفاعی این منطقه بین 500 تا 2900 متر، میانگین بارندگی سالانه 500 میلی متر و میانگین دمای سالانهٔ آن 11 درجهٔ سانتی گراد است و با این ویژگی ها منطقهٔ سرخ آباد دارای اقلیم نیمه خشک مدیترانه ای معتدل است. پوشش گیاهی منطقه عبارت اند از: ارس، گردو، سیاه تلو، زالزالک، انار وحشی، داغداغان، زرشک، زیتون، گون، آویشن، درمنه، کلاه میر حسن، چوبک، لاله، مرزه، ثعلب . جانوران مهم منطقه عبارت اند از: آهو، پلنگ، پازن، گراز، خرس قهوه ای، سمورسنگی، سنجاب زمینی، رودک، کبک دری، هوبره، عقاب، شاهین، دال، غاز خاکستری، خوتکا، لک لک سفید، باکلان، افعی البرزی، افعی شاخ دار ایرانی، افعی زنجانی و ماهیانی نظیر کپور، سیم، اسبله و…
منطقۀ حفاظت شدۀ انگوران: این منطقه با وسعتی برابر با 92297 هکتار از سال 1349 تحت حفاظت قرار گرفته. منطقه ای کوهستانی و تپه ماهوری است که در شهرستان ماهنشان واقع شده و دامنهٔ ارتفاعی این منطقه بین 1240 تا 3320 متر، میانگین بارندگی سالانه 450 میلی متر، میانگین سالانه دما 6 درجهٔ سانتی گراد بالای صفر است. آب و هوای این منطقه از نوع مدیترانه ای و نیمه مرطوب معتدل است. پوشش گیاهی منطقه به طور عمده عبارتند از: لاله واژگون، درمنه، چوبک، گون، کلاه میر حسن، لاله، شقایق، کما، مرزه، شکر تیغال، گل حسرت به همراه درختان و درختچه هایی نظیر بنه، بادام، شیرخشت، زرشک، گردو و سنجد تشکیل شده است. این منطقه زیستگاه مناسبی برای قوچ و میش ارمنی و پازن است، دیگر گونه های جانوری منطقه عبارت اند از: خرس قهوه ای، روباه معمولی، سیاهگوش، سمور سنگی، کبک، باقرقره، سار، دال، شاه بوف، غاز خاکستری، تنجه، آنقوت، حواصیل، خوتکا، اگرت بزرگ، افعی زنجانی، لاک پشت و ماهیانی از جمله سفید رودخانه ای، سس، زرده پر، اسبله.
پناهگاه حیات وحش انگوران: بخشی از جنوب شرق منطقهٔ حفاظت شده انگوران که خود از سال 1349 به حفاظت درآمد، در سال 1354 به پناهگاه حیات وحش تبدیل شد. این منطقهٔ کوهستانی و تپه ماهوری با مساحت 29833 هکتار در شهرستان ماهنشان قرار دارد. این منطقه دارای اقلیم نیمه خشک است. از گیاهان مهم منطقه می توان به زرشک، بادام، تنگرس، بنه، کما، درمنه، لاله واژگون، گل حسرت، آویشن، گون و انواع گندمیان اشاره کرد. وجود رودخانه های قزل اوزن، انگوران چای به همراه شرایط توپوگرافی خاص منجر به تشکیل زیستگاه های متنوع جانوری شده است. این منطقه از زیستگاه های مهم قوچ و میش ارمنی محسوب می شود. دیگر گونه های جانوری انگوران عبارت اند از: پازن، خرس قهوه ای، گرگ، سیاه گوش، شنگ، کفتار، روباه معمولی، کبک، دلیجه، عقاب، شاهین، اگرت بزرگ، انواع کوکرها، خوتکا، اردک سرسبز، درنا، باکلان، حواصیل، افعی زنجانی، افعی دماوندی، کورمار، لاک پشت برکه ای و ماهیانی چون زرده پر، سس ماهی، سفید رودخانه ای و اسبله.


مناطق شکار ممنوعۀ استان زنجان

الف) منطقهٔ شکار ممنوع خرمنه سر با وسعت 55315/6 هکتار

ب) منطقهٔ شکار ممنوع خراسانلو با وسعت 70157 هکتار

ج) منطقهٔ شکار ممنوع فیله خاصه با وسعت 48973/85 هکتار


جغرافیای انسانی استان زنجان      

تقسیمات سیاسی استان

از سال 1355 تاکنون، مساحت استان 5 مرتبه تغییر یافته است. براساس آخرین تقسیمات سیاسی کشور، استان زنجان 7 شهرستان، 16 بخش، 19 شهر، 46 دهستان و 958 آبادی دارای سکنه دارد. همراه با تغییر مساحت استان، تقسیمات داخلی نیز دستخوش تغییراتی شده است و این موضوع سبب تغییراتی در نظام مدیریت و برنامه ریزی استان، نوع و میزان تخصیص منابع و اعتبارات، فعالیت های اقتصادی و پژوهشی در سطح استان شده است.

تقسیمات کشوری استان
ایران تا پیش از دورهٔ مشروطه فاقد قانون تقسیمات کشوری بوده است. برای اولین بار در سال 1285 ه. ش قانون تقسیمات کشوری در ایران وضع شده است. براساس این قانون، ایران به چهار ایالت بزرگ به نام های آذربایجان، فارس، خراسان، بلوچستان و کرمان تقسیم و هر ایالت به چند ولایت حاکم نشین و هرولایت به چند بلوک نایب الحکومه نشین تفکیک شده است. با اجرای نخستین قانون، تقسیمات کشوری ایران در سال 1287 کشور به چهار ایالت بزرگ، 38 ولایت و 137 بلوک تقسیم و در این تقسیم بندی زنجان یکی از ولایت های مستقل بود. در سال 1316 قانون تقسیمات کشوری تغییرات اساسی پیدا کرد و قانون جدیدی جایگزین آن شد. طبق قانون جدید ایران به 10 استان و 39 شهرستان تقسیم و شهرستان زنجان به همراه بخش های خدابنده و ابهر تابع استان یکم به مرکزیت شهر رشت شد. با تغییرات مختصری که بعد از سال 1316 در قانون تقسیمات کشوری صورت پذیرفت، ایران به 10 استان و یک استان مرکزی تقسیم و در آن تقسیم بندی زنجان با نام خمسه تابع استان مرکزی شد. پس از گذشت 24 سال بار دیگر در سال 1340 قانون قبلی مورد بازبینی قرار گرفت و ایران به 13 استان و 5 فرمانداری تقسیم شد و در آن تقسیمات شهرستان زنجان به همراه اراک، رشت، طوالش، لاهیجان و بندر انزلی ضمیمه گیلان شد. در سال 1348 بخش های ابهر و خدابنده همزمان به شهرستان تغییر وضعیت دادند و در سال 1349 شهرستان زنجان به اضافه دو شهرستان ابهر و خدابنده از گیلان جدا و به فرمانداری کل تبدیل شد.
با تغییر قانون تقسیمات کشوری در سال 1351 ، فرمانداری کل زنجان به استان درجه سه ارتقا پیدا کرد و در سال 1356 شهرستان قزوین از استان مرکزی جدا و به استان زنجان پیوست. در سال 1358 استان زنجان شامل 5 شهرستان (زنجان، ابهر، خدابنده، قزوین، تاکستان) و 14 بخش و 10 شهر یکی از استان های 24 گانه کشور شد. در سال 1373 شهرستان قزوین از استان زنجان جدا شد. تا سال 1376 تغییرات دیگری نیز در تقسیمات سیاسی استان صورت گرفت، ماهنشان به شهرستان ماه نشان ارتقا یافت و تاکستان از زنجان جدا و بخش های طارم و ایجرود به شهرستان تبدیل شوند. همچنین بخش خرمدره از ابهر جدا و به شهرستان مستقلی تغییر وضعیت داد. در سال 1385 این استان مشتمل بر 7 شهرستان، 16 کانون شهری، 16 بخش و 46 دهستان و 969 آبادی دارای سکنه و 211 آبادی خالی از سکنه بود.

ردیف نام شهر شهرستان جمعیت رتبه در
شهرستان
۱ زنجان زنجان 386٬851 ۱
۲ ابهر ابهر 87٬396 ۱
۳ خرمدره خرمدره 52٬548 ۱
۴ قیدار خدابنده 30٬251 ۱
۵ هیدج ابهر 13٬003 ۲
۶ صائین‌قلعه ابهر 11٬939 ۳
۷ سلطانیه سلطانیه 7٬116 1
۸ آب بر طارم 6٬725 1
۹ سجاس خدابنده 6٬666 2
۱۰ سهرورد خدابنده 6٬104 3
۱۱ زرین رود خدابنده 5٬530 4
۱۲ ماه‌نشان ماه‌نشان 5٬439 ۱
۱۳ کرسف خدابنده 4٬381 ۵
14 گرماب خدابنده 4٬021 6
15 دندی ماه‌نشان 3٬962 ۲
16 نوربهار خدابنده 3٬660 7
17 زرین‌آباد ایجرود 2٬471 ۱
18 ارمغان خانه زنجان 1٬945 ۲
19 چورزق طارم 1٬753 ۲
20 حلب ایجرود 1٬089 ۲
21 نیک پی زنجان 474 ۳


شیوه های زندگی در استان

زندگی عشایری
استان زنجان به علت داشتن شرایط طبیعی مناسب برای زندگی عشایری (مناطق ییلاقی و قشلاقی)، از گذشته های دور مورد توجه عشایر بوده است. در دوران صفویه که سیاست نقل و انتقال ایلات و تخته قاپو کردن )یکجانشین کردن) عشایر مورد توجه حکّام بود، پنج ایل، ایل سَوَن (شاهسون)، ایل اوصانلو، ایل مقدم، ایل بیات و ایل خدابنده لو در محدوده استان زنجان مستقر شدند. هر چنددر حال حاضر این ایلات یکجانشین شده و از طریق رمه گردانی روزگار خود را می گذرانند.

1 ایل سون (شاهسون): از ایلات عمدهٔ منطقه به شمار می آیند. این ایل متشکل از قبایل قزلباش و شاهسون های طالشی که از استان گیلان مهاجرت کرده بودند و ایل افشار به سرکردگی محمد حسن خان افشار از طایفهٔ اشاقه باشی است که در اواخر قرن دهم هجری به فرمان نادرشاه از حوالی رود اترک مجبور به مهاجرت به این منطقه شدند.
2 ایل اوصانلو: از جنوب مراغه به این منطقه مهاجرت کرده و به دامپروری و کشاورزی مشغول اند.
3 ایل مقدم: از طوایف آق قویونلوها که در آذربایجان ساکن بوده اند محسوب می شوند. بخشی از این ایل به دستور عباس میرزا، به منظور جلوگیری از تجاوز ترکمن ها به داخل ایران در شمال خراسان و بخشی دیگر در اطراف سلطانیه مستقر شدند که به مرور زمان یکجانشین شده اند.
4 ایل بیات: از طوایف متحد ایل افشار در مسائل سیاسی و نظامی بوده است. با توجه به کوچک بودن، این ایل همیشه به متحد قدرتمند نیاز داشته است.
5  ایل خدابنده لو: این ایل در محدودهٔ شهرستان خدابنده زندگی می کنند و احتمالاً نام شهرستان خدابنده برگرفته از این ایل است.
درحال حاضر، تمامی عشایر استان جزء ایل سون ها )شاهسون ها( می باشند که در شمال و شمال غربی استان زندگی می کنند.


زندگی روستایی
شکل گیری و گسترش فضاهای روستایی از ویژگی های طبیعی و انسانی هر منطقه تبعیت می نماید. وجود دشت های وسیع زنجان، ابهر، قیدار، سلطانیه و… از عوامل مؤثر بر استقرار سکونتگاه های روستایی استان زنجان است. دشت ها و نواحی هموار استان با دارا بودن منابع آب و خاک مناسب در طول تاریخ، همواره جمعیت زیادی را به خود جذب کرده اند، به طوری که بیشتر آبادی های پرجمعیت استان در این نواحی استقرار یافته اند. وجود نواحی کوهستانی (به ویژه در مناطق طارم و ماه نشان) موجب شده که بیشتر روستاهای پر جمعیت در امتداد این دره ها و کوهپایه ها به شکل متمرکز و گاهاً کوهپایه ای مستقر شوند. بسیاری از روستاهای پر جمعیت و تاریخی استان در امتداد رود خانه هایی چون قزل اوزن، زنجان چای و ابهرچای غالباً به شکل خطی استقرار یافته اند.

منابع درآمد روستاییان: اقتصاد سکونتگاه های روستایی بر پایهٔ بهره برداری از زمین استوار است. زراعت، باغداری، دامداری، صنایع دستی و صنایع روستایی از منابع عمدهٔ درآمد روستاییان استان است. اغلب روستاییان ساکن در دشت ها و اطراف رودخانه های مهم استان، از طریق زراعت امرار معاش می کنند. باغداری در روستاهای درّه ای و پایکوهی استان و دامداری در روستاهای پایکوهی و کوهستانی رواج دارد. صنایع دستی اغلب در زمان اوقات فراغت و بیشتر توسط زنان و دختران انجام می گیرد.صنایع روستایی در روستاهای پرجمعیت و اغلب توسط دولت ایجاد شده اند.

منطقهٔ طارم بیشترین صنایع روستایی استان را به خود اختصاص داده است. کمبود درآمد در مناطق روستایی استان به علت پراکندگی و کوچک بودن زمین های کشاورزی، عدم استفاده از تکنولوژی و تولید به شیوهٔ سنتی و… منجر به مهاجرت های روستاییان به شهر ها شده است. هر چند خشکسالی در سال های اخیر این روند را تسریع کرده است.

زندگی شهری
شهرهای استان زنجان علی رغم دارا بودن قدمت تاریخی هم ردیف با شهرهای شناخته شده در ایران، پیشینهٔ مدوّن تاریخی محدودی دارند. اولین نشانه های استقرارهای انسانی در شهر های استان، متعلق به اواخر هزارهٔ دوم قبل از میلاد است. در زمان مادها شهر زنجان به عنوان مرکز و محل اسکان لشکر مورد استفاده قرار می گرفته است. قرارگیری استان زنجان در مسیر جاده ابریشم و ری قدیم به آذربایجان، باعث رونق نسبی و توسعهٔ شهرنشینی در این منطقه شده است. احیای جاده ابریشم در دورهٔ سلجوقی و توسعهٔ شبکهٔ ارتباطی باعث رونق نسبی شهرهای واقع در مسیر این راه تجاری شد. افزایش سریع شهرنشینی در کشور و به تبع آن استان زنجان، موجب گسترش شهرهای قدیمی و شکل گیری نقاط شهری جدید شد.

شهرهای استان در دو گروه مورد مطالعه و بررسی قرار می گیرند:
الف) شهرهایی با قدمت تاریخی، شامل شهرهای زنجان، ابهر، خرمدره، سلطانیه و قیدار حدود 89 درصد جمعیت شهری استان را به خود اختصاص می دهد.

ب) نقاطی که در دهه های اخیر به شهر تبدیل شده اند، در این گروه شهرهای هیدج ، صائین قلعه ، ماه نشان ، آب بر ، دندی ، گرماب ، زرین آباد ، سجاس ، زرین رود، چورزق، حلب، سهرورد، ارمغان خانه و نیک پی قرار دارند. 11 درصد جمعیت شهری استان در این گروه زندگی می کنند. حداکثر و حداقل جمعیت شهری در این گروه قرار دارند که شامل شهرهای هیدج (2/11درصد) می باشند.  و و نیک پی (0/18 درصد) میباشند. 

زنجان: دسترسی به منابع آب، شرایط مناسب توپوگرافی، جذب مازاد محصول و ارائهٔ خدمات متقابل به حوزهٔ نفوذ، موقعیت ارتباطی مناسب، مرکزیت اداری و سیاسی، گسترش صنایع و احداث دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی موجبات توسعهٔ شهرنشینی در شهر زنجان شده است، به طوری که بیش از 61 درصد جمعیت شهری استان در این شهر زندگی می کنند.

بررسی سیر تکوین و گسترش شهر زنجان از آغاز پیدایش تا مراحل جدید شهرنشینی، فراز و نشیب های فراوانی را نشان می دهد.به طوری که این شهر، گاه بر اثر هجوم دشمنان تخریب و زمانی با تشکیل حکومت های مقتدر در کشور رو به رشد نهاد. این شهر در دورهٔ قاجار با ساخت مسجد جامع (مسجد سیّد) شکل اسلامی به خود گرفت. در این دوره ، شهر دارای شش دروازه ورودی ( ارگ، رشت ، تبریز ، قزوین و دو دروازه در جنوب شهر) بود و بازار به عنوان ستون فقرات شهر عمل می کرد، داد و ستدها، تولید و عرضهٔ کالاها درآن صورت می گرفت.مجموعهٔ بازار زنجان که به دستور فتحعلی شاه قاجار احداث گردید که شامل هشت راسته (زرگرها، بزازها ، کفاش ها،کلاه دوزها، صندوق سازها، رنگرزها، میوه فروش ها و جگرپز ها) است. نخستین مداخلات در بافت های شهری زنجان در دههٔ اول 1300 همزمان با موج نو گرایی در خیابان کشی ها آغاز و شهر برای ورود اتومبیل آماده شد. اولین خیابان ساخته شده، خیابان شمشیری )شهدا( و پس از آن به ترتیب، خیابان امام (پهلوی سابق) فردوسی و سعدی می باشند. اصلاحات ارضی و مهاجرت روستاییان از دههٔ 40 به بعد باعث رشد سریع شهرنشینی و ایجاد محلات جدید شهری و محلات حاشیه نشین در شهر گردید. برای پاسخگویی به مشکلات شهری طرح های جامع و تفضیلی شهر تهیه شد و اراضی بیشتری از اطراف شهر به ساخت و سازها اختصاص داده شد. در حال حاضر یکی از مهم ترین مشکلات شهری زنجان شلوغی و ترافیک در خیابان های اصلی شهر است. یک طرفه کردن اغلب خیابان های اصلی شهر، احداث زیرگذرها و ساخت خیابان های جدید از اقدامات مسئولان شهری برای مقابله با این معضل است.

ابهر: ابهر به عنوان دومین شهر پر جمعیت استان در حدود 12/5 درصد جمعیت شهری استان را داراست. موقعیت ارتباطی مناسب، دسترسی به منابع آبی دائمی مطمئن، ایجاد و گسترش صنایع، و… موقعیت مناسبی را برای توسعهٔ این شهر به وجود آورده است. 

خرمدره: نام خرمدره تداعی کنندهٔ باغات و سرسبزی شهر و حومهٔ آن است که در بیشتر سفرنامه ها نیز به آن اشاره شده است. واقع شدن شهر در کنار بزرگراه اصلی و ارتباطی استان موجب شده در سال های اخیر شتاب بیشتری از نظر شهرنشینی گرفته و به عنوان سومین شهر استان 8/5 درصد جمعیت شهری را به خود اختصاص می دهد.

سلطانیه: فاصلهٔ اندک این شهر از خطوط ارتباطی اصلی و کمبود آب در این شهر باعث شده که این شهر علی رغم عظمت تاریخی خود تنها یک درصد جمعیت شهری استان را به خود اختصاص می دهد.

قیدار: قدمت بالای شهر در مرکزیت سیاسی و اداری شهرستان و حوزهٔ نفوذ وسیع روستایی موجب شده با وجود دور بودن شهر از کریدور توسعهٔ استان 4/5 درصد جمعیت شهری استان در این شهر ساکن باشند.


ویژگی های فرهنگی استان زنجان

استان زنجان به لحاظ موقعیت جغرافیایی خود و همسایگی با استان های متعددی، از تنوع و ترکیب قومی برخوردار است. این استان علاوه براقوام ترک، کردها، تات ها و فارس ها را هم درخود جای داده است. هر یک از این اقوام دارای آداب و رسوم خاصی اند که در طول زمان از طریق زندگی کوچ نشینی، روستانشینی و زندگی شهری کسب کرده اند. شناخت این آداب و رسوم کهن اجتماعی به حفظ ارزش ها و میراث فرهنگی این خطّه از ایران کمک شایانی می کند. ویژگی های فرهنگی استان را می توان در موارد زیر جست وجو کرد.

عید نوروز
نوروز رستاخیز طبیعت و تولدی نو در گیتی است. در این آیین ملی مردم استان زنجان هم مانند سایر هم وطنان خود به یمن و مبارکی جشن می گیرند. با فرا رسیدن نوروز، شور و شوق وصف ناپذیری در زندگی مردم به پا می شود. همه خانه هایشان را پاکیزه می کنند و لباس های تازه می پوشند، و باچیدن سفرهٔ هفت سین و قراردادن قرآن در کنار آن جلوه ای روحانی به آن می بخشند.با دید و بازدید از اقوام و خویشاوندان، دوستان و همسایگان، دشمنی ها و کدورت ها را به دوستی و تفاهم تبدیل می کنند. این جشن باستانی و ملی در تمام نقاط استان با اختلافات جزئی در نحوهٔ اجرای مراسم برگزار می شود. از دیرباز گروهی به نام پیام آوران و پیشاهنگان نوروز و نوبهار اقدام به اجرای نمایش های متعددی می نمایند که برخی از آنها عبارت اند از:
1 تکم گردانی
2 میرنوروزی
3 ناری ناری
4 حاجی فیروز
۵  و…


نمایش عروسکی تکم گردانی: تکم گردانی یکی از نمایش های آئینی و سنتی ویژهٔ نوروز در این استان است و به نام تکم اویونی و تکمچی اویونی نیز معروف است.که از 1۵ الی 20 روز قبل از نوروز شروع می شود. تکم، بزی است که ازچوب و انواع پارچه های رنگی و مخمل قرمز و پولک و آیینه و زنگوله، سکه و منجوق تزئین می شود و چوب باریکی به صورت پایه به طول حدود ۵0 سانتی متر به زیر شکم آن متصل می شود و تکم چی با حرکاتی بسیار هماهنگ آن را به رقص در می آورد و شعرهای دلنشین در وصف عید نوروز و بهار می خواند. تکم تکم نازائیلر  چوباناآوازائیلر یغارقویون قوزونو  بایراماپشوازائیلر بیزیم یرده یومورتانی یوالّار  اونی دونب یدّی رنگه بویالّار یدّی سینده تحویل اوسته قویالّار سیزین بوتازه بایرامیز موبارک آییز، ایلیز، هفتز گونوزموبارک

شب چلّه
یلدا به عنوان طولانی ترین شب سال که به چلّه نیز معروف است، در استان زنجان هم مانند سایر استان ها از حال و هوای ویژه ای برخوردار است. به طوری که اهالی استان، برای پذیرایی و برگزاری مراسم خاص آن با خرید آجیل، هندوانه، و میوه های مختلف و شیرینی به استقبال این شب طولانی می روند. همچنین خانوادهٔ داماد برای عروس، با تهیهٔ هدایایی همراه با خوراکی های این شب که در مجموعه ای به نام خونچا گردآوری کرده اند به دیدار خانوادهٔ عروس می روند. در این شب بزرگترها با شاهنامه خوانی و قصه های شیرین ایرانی اعضای خانواده را سرگرم کرده و این شب را گرامی می دارند.

لباس های محلی
پوشش محلی و سنتی زنان و مردان استان زنجان بسیار جالب و قابل توجه است. پوشش مردان را کت و شلوار معمولی با کلاه نمدی با نام محلی کچه بورک و گیوه یا چارق تشکیل می دهد و پوشش محلی زنان نیز از چندین تکه لباس و تزیینات متفاوت چون انگشتر، النگو و… تشکیل شده که بسته به قدرت اقتصادی افراد، زینت های مختلفی نیز با این لباس ها استفاده می شوند. برخی از این لباس ها عبارت اند از:
چنه التی (زیرچانه): ابزاری است که از سکه های قلاب دار به هم پیوسته و یا منجوق های رنگارنگ تشکیل شده و جهت حفاظت پوشن استفاده می شود و نوعی زینت نیز به شمار می آید. یاشماق: نوعی روسری که برای پوشش دهان، چانه و گردن استفاده می شود.
جلیزقا: پوشش مخصوص بالاتنه است که بدون آستین بوده و نوع آستین دارآن یل نام دارد.
کوینک: پوششی که اندکی بلندتر از جلیزقا بوده و زیر آن استفاده می شود. این پوشش از طرح ها و رنگ های گرم انتخاب می شود.
تومان: پوششی که به دو نوع بلند و کوتاه تقسیم می شود. نوع بلند آن شلیته و نوع کوتاه آن قصاتومان نام دارد. معمولاً شلیته توسط افراد مسن و قصاتومان توسط جوانان مورد استفاده قرار می گیرد.
شلوار: این پوشش از پارچهٔ ضخیم و تیره رنگ انتخاب می شود.
نیم ساق: نوعی جوراب شلواری است که در میهمانی ها و مسافرت ها استفاده می شود. هم زمان با رشد صنعتی و گسترش شهرنشینی به خصوص در شهرهای بزرگی چون شهر زنجان پوشش های یاد شده تغییر یافته و حتی برخی از آنها به فراموشی سپرده شده اند. در حال حاضر در شهرها و روستاهای بزرگ تر استان، پوشش غالب زنان و مردان را همان پوشش معمولی رایج در کل کشور تشکیل می دهد و برای دیدن پوشش های محلی بایستی به روستاها و شهرهای کوچک استان که نفوذ صنعتی کمتر بوده مراجعه کرد.

موسیقی بومی استان زنجان از گنجینهٔ موسیقی فولکلوریک و کلاسیک آذری تأثیر پذیرفته است و در حال حاضر نیز وجه غالب ترکیب موسیقی بومی، به ویژه مناطق روستایی استان را تشکیل می دهد. پیوستگی فرهنگی و قومی مردم استان با مردم آذری زبان از یک سو و ارتباط آن با منطقه هایی، غیر از زبان آذری از سوی دیگر، زمینهٔ شکل گیری نوعی از موسیقی محلی ویژه را فراهم آورده است، که به موسیقی زنجانی معروف است. اما آنچه باید به یاد داشت، پیوستگی عمیق و ریشه دار میان موسیقی محلی زنجانی با موسیقی آذربایجانی است. در بیشتر روستاهای استان زنجان، جشن های عروسی با هنرنمایی های عاشیق ها آغاز و پایان می یابند. در حال حاضر عاشیق های زنجانی با نغمه ها و ترانه های دلکش و داستان سرایی های خود که ریشه در ژرفای فرهنگ فولکلوریک این خطه دارد، رونق بخش محفل ها و جشن های مردم استان، به ویژه در روستاها هستند. علاوه بر آن موسیقی مقامی نیز که تحت تأثیر مستقیم موسیقی مقامی آذربایجان است، در برخی از جشن های مردم، به ویژه در مناطق شهری، نواخته می شود.

عزاداری وشبیه خوانی
زنجان پایتخت شور و شعور حسینی: مراسم هشتم محرم در حسینیهٔ اعظم زنجان، مراسمی تاریخی است. بر اساس تحقیقات به عمل آمده، این مراسم، حداقل از زمان قاجار تاکنون در این حسینیه برگزار شده است. در سال 1313 ، سه رأس گوسفند در این مراسم ذبح شده در حالی که امروزه به بیش از 12 هزار رأس دام رسیده است، به همین جهت دومین قربانگاه جهان اسلام بعد از مِنا به شمار می آید. این سنّت دیرینه از یادگارهای مربوط به دوران تشیّع اصیل است و تا به حال نیز علی رغم فراز و نشیب های بسیار، به حیات خود ادامه داده است و امروزه نیز به صورت هر چه با شکوه تر ضمن حفاظت از اصول واقعی مراحل رشد و با لندگی و اثر گذاری خود را طی می کند. هر ساله از روز اول تا سیزدهم محرم مراسم عزاداری سرور و سالار شهیدان در این حسینیه و زینبیه و مساجد و تکایای دیگر برپا می شود و مهم ترین و با عظمت ترین روز برگزاری آن هشتم محرم و شب تاسوعاست. از ویژگی های این مراسم می توان به سادگی و بی پیرایگی، حضورکم نظیر اقشار مختلف مردم با بیش از 200 هزار نفر و تاریخی بودن مراسم اشاره کرد. مراسم شکوهمند حسینیهٔ اعظم و زینبیه، هر ساله از طریق شبکه های برون مرزی و رسانه های ملی به صورت مستقیم پخش شده و خیل عظیمی از شیعیان جهان نظاره گر آن هستند. این مراسم در اسفند سال 13۸۷ (هشتم محرم سال 1430 هجری قمری ) به عنوان دهمین میراث معنوی کشور به ثبت ملی رسیده است.
شبیه خوانی یا تعزیه: نوع دیگری از عزاداری های رایج در استان است که مردم استان در شهرها و خصوصاً در اکثر روستاها با اجرای آن به عزاداری ائمهٔ اطهار علیهم السلام می پردازند. شهر ارمغان خانه در اجرای تعزیه در استان شهرت خاصّی دارد.


پیشینۀ تاریخی و مفاخر استان زنجان

وجه تسمیۀ زنجان
دربارهٔ وجه تسمیهٔ زنجان، روایات متعددی وجود دارد، با توجه به سابقهٔ تاریخی بنای شهر زنجان، روند تاریخی نام گذاری این منطقه را می توان در مراحل زیر طبقه بندی کرد:

مرحلۀ اوّل: در دوران ماد، در سرزمین مدی، در محل فعلی زنجان شهری به نام « اکان زانیا » یا « اکان زانا » است. بطلمیوس در قرن دوم میلادی از شهری به نام « آگانزانا » نام برده است که مطابق با زنجان است.

مرحلۀ دوم: با روی کار آمدن اردشیر بابکان و آغاز سلسلهٔ ساسانی، اردشیر این شهر را تجدید بنا کرده و نام زندگان  بر آن نهاد. حمداللّه مستوفی، زندگان را به فارسی دری ترجمه و معادل آن را شهین دانسته و نوشته است: اردشیر بابکان آن را ساخت و شهین نام نهاد و زندگان در طول زمان به زنگان تغییر یافت. همچنین اصل کلمهٔ زنگان را « زندیگان » دانسته اند، که به معنای اهل کتاب زند، معروف ترین کتاب آیین زرتشتی در دوران ساسانی است و گان از پسوند های فارسی باستان است.

مرحلۀ سوم: از سال 24 ه.ق شروع و تا امروز ادامه دارد. پس از سقوط زنگان، در جنگ بین اعراب و زنگانیان و فتح آن به دست براء بن عازب، اعراب طبق قوانین زبانی خود آن را زنجان نامیدند. در زمان قاجاریه به زنجان ولایت خمسه می گفتند که از پنج بلوک ابهر رود، بزینه رود، ایجرود، زنجان رود و سجاس رود تشکیل شده بود و ساکنان منطقه از پنج طایفهٔ ترک یعنی: افشار، مقدم، اوصانلو، بیات و خدابنده لو بودند و لقب آن دارالسعاده

استان زنجان در دوران پیش از تاریخ
بررسی های باستان شناسی انجام یافته در استان زنجان نشان دهندهٔ حضور اقوام و انسان های اولیه در برخی مناطق این استان است. قدیمی ترین آثار و شواهد از دوران ما قبل تاریخ در استان زنجان به دورهٔ پارینه سنگی قدیم )حدود 300 هزار سال قبل( باز می گردد. بر اساس مطالعات انجام یافته، ابزار های سنگی مکشوفه از دشت جنوب خرمدره، مربوط به این دورهٔ زمانی است. هر چند هنوز مطالعات باستان شناسی دوران سنگ به طور کامل در استان زنجان انجام نیافته و احتمال وجود آثار پارینه سنگی قدیم در دیگر مناطق استان نیز وجود دارد، به طوری که در دورهٔ بعد از آن، یعنی پارینه سنگی میانی، ابزار های سنگی متعددی از مناطق دیگر استان همچون، ابهر، طارم، خدابنده، ایجرود و زنجان به دست آمده است. از دوران نوسنگی )حدود 12000 تا 7500 سال قبل( که هم زمان با آغاز یکجانشینی و استقرار انسان ها در روستاها و همچنین اهلی کردن گیاهان و حیوانات است، تپه ها و محوطه های چندی در استان زنجان شناسایی شده است. با وجود اینکه تعداد محوطه های دورهٔ نوسنگی در استان زنجان اندک است، اما شواهد موجود نشان دهندهٔ وجود روستا های کوچک یکجانشین در بیشتر مناطق استان زنجان است.
از دورهٔ مس و سنگ (حدود 7000 تا 5000 سال قبل) که بعد از دوران نوسنگی آغاز می شود، تپه ها و محوطه های بسیار زیادی در مناطق مختلف استان شناسایی شده، ساکنان این محوطه ها که عموماً روستاهای کوچک دائمی بودند، از راه کشاورزی و دامپروری امرار معاش می کردند و آغاز استخراج مس از معادن استان نیز از این دوره آغاز شده است. در دورهٔ مفرغ (حدود 5000 تا 3500 سال قبل) نیز آثار و شواهد زیادی از اقوام انسانی در استان زنجان وجود دارد. از مهم ترین محوطه های این دوره می توان به قلعهٔ تپه ابهر اشاره کرد. بر اساس بررسی های باستان شناسی انجام یافته، در عصر آهن (حدود 3500 تا 2500 سال قبل) در استان زنجان که هم زمان با مهاجرت اقوام آریایی ها به فلات ایران است که تعداد مراکز انسانی و جمعیت استان افزایش زیادی می یابد. از این دوره تاریخی که بخشی از آن هم زمان با شکل گیری امپراتوری مادها در شمال غرب و غرب ایران است، محوطه های تاریخی بسیاری در استان زنجان شناسایی شده که عموماً شامل روستا ها، قلعه ها و گورستان هاست.

در طول چند سال اخیر بخش های مختلف استان زنجان مورد پژوهش های باستان شناسی قرار گرفته که از جمله می توان به بررسی و شناسایی آثار تاریخی در تمام شهرستان ها و کاوش های باستان شناسی در تعداد محدودی از تپه های تاریخی اشاره کرد. در اینجا تعدادی از تپه ها و محوطه های کاوش شده استان در دهه های اخیر معرفی می شوند:
تپۀ خالصه: این تپهٔ مهم از معدود تپه های پیش از تاریخ حفاری شده در استان زنجان است. تپه در مزارع و باغ های جنوب شهر خرمدره قرار دارد. بر اساس حفریات انجام یافته، تپهٔ خالصه مربوط به دورهٔ نوسنگی با قدمتی حدود 8000 سال قبل است. سفال های دست ساز و ابزار های سنگی و استخوانی از مهم ترین اشیای مکشوفه از این تپهٔ تاریخی است.

سها چای تپه: این تپهٔ تاریخی در شهرستان ایجرود و در مجاورت روستای سها و شیوه قرار دارد. تپه با توجه به قرار داشتن در محدودهٔ سدّ گلابر، طی یک عملیات نجات بخشی توسط میراث فرهنگی استان زنجان مورد کاوش باستان شناسی قرار گرفت. این تپهٔ تاریخی دارای آثاری از دورهٔ مس و سنگ با تاریخ مطلق 6200 سال قبل است. آثار معماری روستایی شامل مقبره انسان ها با قطعات سفال، ابزار های سنگی و پیکره های سفالی می باشد.
قلعۀ تپه ابهر: این تپهٔ تاریخی در داخل شهر ابهر قرار دارد. یکی از تپه های تاریخی مهم حوزهٔ ابهر چایی )ابهر رود( محسوب می شود. قلعهٔ تپه ابهر تاکنون دو بار مورد کاوش باستان شناسی قرار گرفته، قدیمی ترین لایه های استقراری قلعه تپه به دورهٔ مفرغ (حدود 5000 سال قبل) مربوط می شود. این تپهٔ تاریخی علاوه بر آثار دورهٔ مفرغ دارای آثاری از دوره های آهن، اشکانی و دوران اسلامی است.
تپۀ نور سلطانیه: تپهٔ نور در جنوب شرق شهر سلطانیه و با فاصلهٔ کمی از آن در دشت سلطانیه قرار دارد. بر اساس کاوش های انجام یافته قدیمی ترین آثار در تپهٔ نور مربوط به دورهٔ مس و سنگ (حدود 6000 سال قبل) است. علاوه بر آثار دورهٔ مس و سنگ، آثار عصر مفرغ، آهن و دوران ایلخانی نیز از دیگر یافته های این تپهٔ مهم است.
تپۀ دوسران: این تپه در منطقهٔ قره پشتلوی شهرستان زنجان قرار دارد. بر اساس حفاری انجام یافته، این تپه مربوط به دورهٔ هخامنشی بوده و به عنوان یک مکان تدفینی (گورستان) مورد استفاده قرار می گرفته است.
علی یورد تپه: این تپهٔ تاریخی در حد فاصل شهر صائین قلعه و روستای پیر سقا در میان مزارع کشاورزی قرار دارد. دارای آثاری مربوط به چند دورهٔ تاریخی است، قدیمی ترین آثار این تپه مربوط به دورهٔ مفرغ (حدود 5000 سال قبل) است و همچنین در اینجا آثاری از دوره های آهن، اشکانی و ساسانی و دوران اسلامی نیز وجود دارد.


گورستان های حسن بولاغی و سره جی: هر دو گورستان در شهرستان ایجرود و در نزدیکی روستای سها قرار دارند. هر دو محوطه در کاوش های نجات بخشی محدودهٔ پشت سدّ گلابر استان زنجان حفاری شده اند. در این گورستان ها تعداد زیادی قبر از عصر آهن(3000 تا 2500 سال قبل) شناسایی شده است. در داخل قبر ها و در کنار اجساد تعداد زیادی ظروف سفالی و اشیای برنزی نیز به دست آمده است.
قلعه های تاریخی استان زنجان: با توجه به ویژگی های جغرافیایی استان و کوهستانی بودن بیشتر نقاط آن، قلعه های متعددی
از دوره های مختلف در استان وجود دارد که در جدول زیر به برخی از آنها اشاره شده است:

نام قلعه                              نام محل                      دوران تاریخی
قشلاق                               ماه نشان                    اشکانی
بلقیس                               ماه نشان                    ساسانی
یاستی قلعه                        ماه نشان                    ساسانی
جوق سیاه منصور                 ماه نشان                    میانی اسلام
سادات                               ماه نشان                    میانی اسلام
ارزه خوران                           ماه نشان                    میانی اسلام
بهستان                              ماه نشان                    میانی اسلام
گبجه                                  سعید آباد                    میانی اسلام
قیز قلعه                              گلابر                           میانی اسلام
قمچقای                              ایجرود                         میانی اسلام
سانسیز                             طارم                           میانی اسلام
تشویر                                طارم                           میانی اسلام
شیت                                 طارم                           میانی اسلام
سرچاهان                           ابهر                             اسلامی
کماجین                              ابهر                             تاریخی
زرنان                                  زنجان                          اسلامی
سهرین                               زنجان                          اسلامی
گرگان                                 قلعه                            زنجان اسلامی
قیزلار قلعه سی                    خدابنده                       اسلامی
بزینه رود                              خدابنده                       اسلامی
مره گرماب                           خدابنده                       اسلامی
گبری                                  خدابنده                       اسلامی


معدن نمک چهرآباد و مردان نمکی: معدن تاریخی چهرآباد در حدود 70 کیلومتری شمال غرب شهر زنجان قرار دارد. در سال های اخیر به دلیل کشف مومیایی های طبیعی موسوم به مردان نمکی از طریق کاوش های باستان شناسی و یا اکتشافات تصادفی، از شهرت خاصی برخوردار شده است. معدن نمک چهرآباد در واقع گنبد نمکی بزرگی است که در طول تاریخ مورد توجه معدن کاران نمک بوده و مدارک قابل توجهی از استخراج نمک در برخی از دوره های تاریخی ایران به خصوص دورهٔ هخامنشی و ساسانی به دست آمده است. در دوره هخامنشی معدن کاران با حفر تونل های بزرگ در داخل کوه نمک، به مدت طولانی از این معدن نمک استخراج می کردند. در حدود 2300 سال قبل، بخشی از معدن به هنگام استخراج نمک فرو ریخته و تعدادی از معدن کاران در آن کشته و مدفون گشته اند. در دورهٔ ساسانی معدن کاران با حفر تونل هایی مجدداً شروع به استخراج نمک از معدن چهر آباد کرده اند و در حدود 1500 سال قبل با تخریب تونل های معدن، معدن کاران ساسانی نیز در تونل های معدن چهر آباد کشته و مدفون گردیده اند. با توجه به خاصیت نمک در محدود کردن فعالیت میکرو ارگانیسم ها، اجساد معدن کاران دوره های هخامنشی و ساسانی و همچنین اشیای متنوع معدن کاران به صورت طبیعی مومیایی شده و تا حدود زیادی سالم باقی مانده اند. از این معدن تاکنون شش جسد مومیایی شده در نمک به دست آمده که به مردان نمکی 1 6 معروف اند.

استان زنجان در دورۀ تاریخی
زنجان در قبل از اسلام
در دورهٔ تاریخی استان زنجان بخشی از ایالت ماد محسوب می شد. این ایالت بزرگ شامل بخش هایی از شمال غرب و غرب و شمال فلات مرکزی ایران بود. بعد از دورهٔ هخامنشی زنجان قسمتی از ایالت ماد آتروپاتن بود. در دورهٔ اشکانی و ساسانی مراکز استقرار بسیار زیادی در محدودهٔ زنجان فعلی وجود داشته که برخی از آنها شهرهای بزرگ و مهمی محسوب می شدند. از جمله می توان به قلعهٔ عظیم قشلاق در ماه نشان اشاره کرد که در دورهٔ اشکانی از مراکز مهم در شمال غرب کشور بود. اگر قول مورّخان در انتساب شهر زنجان به دورهٔ ساسانی را بپذیریم، این شهر نیز در دورهٔ ساسانی پایه ریزی شده است. همچنین وجود آتشکده های متعدد در مناطق مختلف استان در حدود یکصد سال پس از ورود اعراب به ایران که آثار برخی از آنان در منطقهٔ طارم باقی است تأییدکنندهٔ این مطلب است.

زنجان در بعد از اسلام
از این خبر احمد بن یحیی بلاذری در کتاب فتوح البلدان که زنجان بعد از حمله اعراب به ایران، در زمان خلافت عثمان، به دست یکی از سرداران عرب به نام براءبن عازب در سال 23 ه.ق با جنگ و درگیری فتح گردید، می توان دریافت که زنجان به هنگام پایان حکومت ساسانیان، شهر مهمی بوده است زیرا مورّخان و نویسندگان صدر اسلام به آن اعتنا و عنایت کرده و در کتاب های خود از آن یاد کرده اند. در زمان امویان زنجان یکی از ضراب خانه هایی بوده که قبل از تغییر خط پهلوی به عربی در زمان عبدالملک بن مروان، در آنجا سکه های پهلوی ضرب می شده است؛ زیرا واژهٔ زانکان یا زنجان به عنوان محل ضراب خانه بر روی آنها ضرب شده است. بلاذری در مورد تاریخ زنجان در عهد عباسیان می نویسد:

« اهالی زنجان از ترس راهزنان و زیاده خواهی عمال و کارگزاران زمان تمامی اموال و املاک خود را به یکی از پسران هارون الرشید به نام قاسم بن هارون والی گرگان و طبرستان و قزوین واگذار کردند»


تا هنگام تسلط کامل سلجوقیان بر سرزمین ایران، زنجان نیز مانند دیگر شهرهای این منطقه، هرازگاهی در دست امیری بود،گاه زیدیان طبرستان و گاه آل بویه و گاه آل زیار بر آن حاکم می شدند. دورهٔ سلجوقیان در تاریخ زنجان یک دورهٔ ویژه به شمار می رود؛ زیرا با احیای جادهٔ ابریشم، زنجان که در مسیر این جادهٔ بازرگانی قرار گرفته بود وارد مرحلهٔ نوینی از حیات تاریخی خود گردید. از این زمان زنجان رو به رونق نهاد و رفته رفته زبان ترکی به دلیل وجود اکثریت طوایف مهاجر ترک گسترش یافت و روستاهایی با عنوان ترکی ایجاد شد. همچنین در این دوره، این منطقه از نظر اقتصادی و فرهنگی و هنری دارای رون چشمگیری بوده است. بیشتر آثار تاریخی و مذهبی استان زنجان، مانند: مساجد جامع قروه، سجاس، گلابر، کاروانسرای نیک پی، سرچم، آثار تاریخی سلطانیه، خدابنده و ابهر در این زمان ساخته شده اند.



کشف سفال فراوان مربوط به عصر سلجوقی در مرکز زنجان و سکه هایی از منطقهٔ سجاس و روستای ورمزیار و کثرت رجال کشوری و سیاسی زنجان در تاریخ دورهٔ سلجوقی مؤید این مطلب است. همچنین در این زمان شاهد ظهور به عرصه آمدن برخی شخصیت های علمی و دینی هستیم. جمعیت شهر نیز رو به فزونی نهاد و شهر زنجان تا حدودی آباد گردید. یکی از وزرای بزرگ سلطان سنجر و برکیارق سلجوقی، در زنجان چندین مدرسه و دارالشفا بنا کرد. در سال 611 ه.ق شهرهای ابهر و زنجان به سلطان جلال الدین خوارزم شاه واگذار شد و در سال 616 ه.ق زنجان نیز مانند اکثر شهر های ایران به دست سپاه مغول فتح و به شدت ویران شد. تأثیر حمله مغول بر شهر چنان بود که زنجان تا هنگام حمله لشکریان امیر تیمور گورکانی نتوانسته بود از زیر بار غارت و تخریب مغولان سر بلند کند و از نظر عمران و آبادی و میزان جمعیت به ایام قبل از حمله مغول باز گردد. اولین اخبار موجود دربارهٔ زنجان

پس ازحمله تیمور به خاطرات سفیر اسپانیا برمی گردد. به گفتهٔ کلاویخو، به هنگام حضور وی در زنجان، بیشتر بخش های شهر مخروبه و غیرمسکونی بوده است. بعد ازدورهٔ تیموریان تا پایان صفویان معمولاً زنجان به صورت شهری مخروبه معرفی می شد، ولی باز اهمیت استراتژیک خود را حفظ کرد به طوری که این منطقه محل استقرار اردو و زد و خورد سلاطین صفوی با شورشیان و عثمانیان بود و چندین بار نیز این شهر مورد تهاجم امپراطوری عثمانی قرار گرفت. با سقوط صفویه زنجان نیز مدت کوتاهی به تصرف افغان ها درآمد. با شکست اشرف افغان از نادرشاه، برادرزادهٔ نادر، علی شاه مدتی بر نواحی غربی ایران از جمله زنجان حکومت داشت. پس از سقوط افشاریه ذوالفقارخان افشار خمسه ای از طرف کریم خان زند به حکومت ولایت خمسه و زنجان گماشته شد.

زنجان در دوران معاصر
با آغاز پادشاهی قاجاریه در ایران و تغییر مناسبات جهانی، زنجان به دلیل قرار گرفتن در مسیر اروپا اهمیت بیشتری یافت و به عبارتی از این دوره تکوین ساختارهای اولیهٔ شهری و تمدنی در آن سرعت بیشتری گرفت. بنای بازار زنجان که از اوایل صفویه شروع شده بود توسعه یافت و تکمیل گردید و با انتصاب عبداللّه میرزا دارا فرزند یازدهم فتحعلی شاه به حکومت زنجان این شهر سیمای یک مرکز حکومتی آبرومند را به خود گرفت. به تبع توسعهٔ بازار مشاغل و صنایع مختلف همچون مسگری، چاقوسازی، طلاسازی، بازرگانی و… رو به رونق گذاشت. زنجان و نهضت مشروطیت: در طی انقلاب مشروطیت با وجود شخصیت هایی چون ملاقربانعلی زنجانی که در مخالفت با انقلاب مشروطه قدم برداشت، با این حال در جریان مهاجرت کبری، مردم زنجان به همراه تعدادی از شهرها نسبت به تبعید علما معترض شدند و شورش راه انداختند و پس ازمهاجرت کبری و قبول درخواست های اولیهٔ مهاجران توسط مظفرالدین شاه، از طریق تلگراف به تهران درخواست مشروطیت کردند و سپس خواستار تدوین سریع قانون اساسی شدند.به دنبال آن تأسیس مدارس به سبک جدید مورد توجه قرارگرفت. در این راستا شخصیت هایی چون مرحوم فره وشی و خانم سنجیده از پیشگامان تأسیس مدارس و فرهنگ نوین در زنجان بودند. همچنین انجمن ایالتی زنجان پس از واقعهٔ به توپ بستن مجلس، تلگرافی به تبریز و تهران فرستاد و در آن از محمد علی شاه اعلام بیزاری کرد. 

--------

سلطانیه: چمن سلطانیه طبق کتیبه هایی از آشوری ها، محل سکونت طایفهٔ جنگ آور «ساکاراتی» ها بوده و در عهد مادها به نام « اردپ یارد»  خوانده می شد. پس از مغول ها به نام نیزاکامپی و شرویاز معروف بوده است و در زمان ایلخانان قنقراولانگ نامیده می شد. ایلخانان مغول که از آغاز نسبت به موقعیت طبیعی، جغرافیایی و سوق الجیشی قنقور اولانگ توجه خاصی داشتند، به دستور اولجایتو و کارگزاران حکومتی، مهندسان، معماران و بنایان زبردست از یزد، کرمان، فارس و تبریز در آن سرزمین وسیع در مدت ده سال بنا های سلطنتی و حکومتی، مساجد، خانقاه ها، داروخانه، حمام، کتابخانه، بازار، دکان ها و کارگاه های صنایع دستی و مراکز رفاهی چون کاروانسراها و آب انبارها و غیره را پدید آوردند. هر یک از بنا ها به گفته شاهدان به بهترین نوع هنری و ذوقی مزین به باغ ها و بوستان ها و چشمه ها و جویبار ها در شهر جدید ایجاد شد. گنبد سلطانیه که یکی از بزرگ ترین و با شکوه ترین بناهای اسلامی محسوب می شود؛ در شرق استان زنجان واقع شده است. پایه های هشتگانهٔ گنبد هر یک در حدود پنجاه متر مربع مساحت دارند. این پایه ها که تمامی آن ها از آجر و مصالح گچ و آهک ساخته شده اند بر روی یک ردیف سنگ صاف چیده شده اند و در ارتفاعات مختلف توسط قوس های متعدد به هم می پیوندند. با استفاده از این شیوه، فشار بار ساختمان بر روی نقاط ثابت و جدا از هم وارد می شود. وزن گنبد آن 200 تن و بدون ستون روی هشت دیوار قرار گرفته و پوستهٔ گنبد دو جداره می باشد. این شیوه از معماری نخست در دورهٔ ساسانی ابداع شد و بعدها در معماری ایرانی اسلامی مورد توجه قرار گرفت. در مورد تزیینات و گچ بری های زیبای درون بنا با آجر و کاشی های معرّق کتیبه های مذهبی چون (معرّق: کاشی مرکب از قطعات مختلف ریزریز که آنها را برحسب نقش مورد نظر بریده و کنار هم قرار دهند.) لا اله الا اللّه، سبحان اللّه، اللّه، محمّد، علی و محراب بلند آن که با آیات قرآنی تزیین شده و شگفتی خاصی را پدید آورده، تحلیل های زیاد شده است. به دلیل معماری بی نظیر گنبد سلطانیه و هنرمندی سازندگان آن، چگونگی حجم، سبک، شکل، رابطهٔ فضاها،تزئینات، هماهنگی، استحکام و بالاخره فلسفهٔ ایجاد آن و… این بنا هم سطح با کلیسای جامع مریم مقدس در فلورانس ایتالیا و مسجد ایا صوفیای استانبول در جهان جز ء بناهای ممتاز شناخته شده است. گنبد سلطانیه در دوران برپایی، بلندترین بنای جهان بوده و هم اکنون سومین بنای بزرگ تاریخی جهان و نخستین بنای بزرگ تاریخی ایران به شمار می آید. در کنار گنبد عظیم سلطانیه بناهای دیگری نیز احداث شده که شامل: معبد داش کسن، آرامگاه چلبی اوغلی و بقعه ملاحسن کاشی است.

-------

ابهر
مناطق اطراف ابهر چایی [ابهر رود] از مناطق باستانی ایران به شمار می رود و دارای سوابق تاریخی طولانی است. با بررسی های به دست آمده، ثابت شده که درهٔ ابهرچایی در هزارهٔ دوم قبل از میلاد از رونق بیشتری برخوردار بوده و در حدود قرن نهم پیش از میلاد مادها اتحادیه ای از قبایل مختلف به وجود آورده بودند که مقر و مرکز آن در ابهر چایی یا کمی جنوبی تر در ناحیهٔ کوهستانی جنوب غربی قزوین بوده است. در حدود سال های 821 قبل از میلاد قبایل مختلف مادها که تحت رهبری فردی به نام هانا سیدوکا بودند، در محلی به نام بیت سگبات واقع در درهٔ ابهرچایی جنوب غربی قزوین جمع شدند، در این محل نبردی بین مادها و آشوری ها در گرفت. در حدود قرن هفتم پیش از میلاد نواحی ابهر چایی تا قسمت علیای قزل اوزن و شرق همدان تحت سیطرهٔ آشوری ها قرار گرفت. در دورهٔ ساسانیان ناحیه ای واقع بین دو رودخانهٔ ابهرچای و خرّه چای که در حال حاضر مناطقی چون تاکستان، فارسجین و ضیاء آباد را شامل می شود کاملاً آباد بوده است و منطقهٔ ابهرچایی تحت تسلط خاندان مهران یکی از هفت خاندان مهم حاکم بر ایران قرار داشت. در آن زمان خاندان مهران علاوه بر این منطقه به مناطق وسیعی تسلط داشتند.
نزدیک هفتصد باب خانه در اوست و چند مزرعه مضافات اوست و مشتمل است بر باغات دلنشین و « بساتین بهجت انگیز و نهری وسط آن جاری است و قبر شیخ قطب الدین از مشایخ سلسلهٔ شیخ صفی الدین اردبیلی .» قدس سره العزیز در آنجاست، آن قصبه هوایش خرم است و مردمش شیعی مذهب و ترک زبان اند طبق نوشتهٔ دوسرسی در سال های ۱۲۵۰ هجری در دورهٔ محمد شاه قاجار ابهر دارای ۲۰۰ خانه و ۹۰۰ نفر جمعیت بوده و دو گنبد نیمه ویران از دو مسجد در آن دیده می شده است. در دورهٔ ناصر الدین شاه قاجار ابهر تیول توپخانه بوده است.

خدابنده (قیدار):
در خصوص وجه تسمیهٔ خدابنده دو نظر وجود دارد:

عده ای آن را مأخوذ از نام ایل خدابنده لو می دانند که زمانی در این دیار سکونت داشته و هم اکنون نیز در بخش بزین هرود شهرت خدابنده بیشتر از سایر فامیلی ها مشاهده می شود. اما به روایت دیگر، خدابنده برگرفته از نام سلطان محمد خدابنده (الجایتو) از نوادگان مغول است که بعد از پذیرش دین اسلام نامش را به محمد خدابنده تغییر داده و مقبرهٔ وی همان گنبد بزرگ و تاریخی سلطانیه است. مرکز شهرستان نیز با توجه به وجود آرامگاه حضرت قیدار نبی فرزند حضرت اسماعیل و نوهٔ حضرت ابراهیم خلیل اللّه به قیدار مشهور شده است. در منطقهٔ خدابنده یکجانشینی مطلق در اواخر هزارهٔ چهارم و اوایل هزارهٔ پنجم قبل از میلاد شناسایی شده و مورد بررسی قرار گرفته است. بقایای زیستی و تمدنی تپهٔ تکمه تپه در قشلاقات افشار و تپهٔ امان خدابنده نمایانگر تمدن شایانی است. مدارک باستان شناسی و متون تاریخی ناشی از رونق و حیات این منطقهٔ جغرافیایی در سرتاسر دوران اسلامی به ویژه در قرن های چهارم، در دوران حکومت کنگریان و قرن پنجم تا هشتم هجری در دوران حکومت سلجوقیان و ایلخانان بوده و در حد بالایی از نظر سیستم اقتصادی و مظاهر فرهنگی و هنری به حیات خود ادامه داده است. در قرن هفتم و هشتم ه.ق همین رونق منطقه ای توجه ایلخانان مغول را به خود جلب کرده است.

مشاهیر و اندیشمندان زنجان در طول تاریخ

شیخ شهاب الدین سهروردی(شیخ اشراق) سهرورد فیلسوف و بنیانگذار حکمت اشراق در قرن ششم هجری
ابوالحسن علی بن هارون زنجانی زنجان از بنیانگذاران گروه اخوان الصفا در قرن چهارم
اسکافی زنجانی زنجان شاعر عربی سرای قرن چهارم
زین الدین زنجانی زنجان شاعر ، ادیب و وزیر سلاطین سلجوقی
قاضی ابوالثناء محمد بن احمد بن محمود زنجانی زنجان مفسر و قاضی شهر بغداد در قرن هفتم هجری، در واقعهٔ فتح بغداد توسط مغولان کشته شد.
عزالدین زنجانی زنجان از علما و رجال قرن هفتم هجری صاحب کتاب تصریف
شیخ شفیق فرج(اخی فرج زنجانی) سهرورد عارف و زاهد قرن چهارم و پنجم هجری
ابوالقاسم یوسف بن حسن تفکری زنجانی زنجان فقیه و زاهد قرن پنجم هجری، وی به علت تفکر زیاد در مورد آخرت به تفکری معروف بود.
عمر بن علی بن احمد ابوحفض زنجانی زنجان فقیه و زاهد قرن چهارم هجری و صاحب کتاب المعتمد
یوسف بن محمد بن حسین (ابوالقاسم زنجانی) زنجان فقیه نام آور شافعی قرن پنجم هجری
احمد بن محمد بن زنجویه (ابوبکر زنجانی) زنجان فقیه شافعی قرن پنجم هجری که اهالی زنجان وی را بسیار بزرگ می داشتند.
عبدالصمد بن حسین بن عبد الغفار (کلاهینی زنجانی) روستای کلاهین فقیه مشهور قرن پنجم و ششم هجری
ابوالفضایل عبدالرحیم بن رستم (ابن رستم زنجانی) زنجان فقیه شافعی قرن ششم هجری، شاعر و قاضی شهر بعلبک لبنان که در همان شهر به قتل رسید.
ضیاءالدین ابو النجیب عبدالقاهرسهروردی سهرورد عارف و فیلسوف قرن ششم هجری و مرید امام احمد برادر امام محمد غزالی و صاحب کتاب آداب المریدین
شهاب الدین ابو حفص عمر السهروردی سهرورد برادر عبدالقاهر فقیه قرن ششم هجری، استاد مدرسه نظامیه بغداد، شیخ الشیوخ بغداد،صاحب کتاب عوارف المعارف و استاد سعدی شیرازی و اوحدین الدین کرمانی
قاضی بهاءالدین زنجانی زنجان شاعر قرن هفتم هجری و نخستین شاعر زنجانی که لغات و اصطلاحات ترکی را در اشعار خود وارد کرد.
مولانا همتی انگورانی انگوران شاعر ترک زبان قرن دهم هجری و مبلّغ مذهب شیعه از طرف شاه اسماعیل صفوی خواجه نصیر الدین طوسی در رصد خانه مراغه

اثیرالدین ابهری ابهر فیلسوف، ریاضی دان، ستاره شناس و ادیب قرن هفتم هجری از شاگردان برجسته امام فخر رازی و از همکاران خواجه نصیر الدین طوسی در رصد خانه مراغه
حکیم هیدجی هیدج فیلسوف، شاعر و حکیم الهی در اواخر دورهٔ قاجار از آثار وی حاشیه ای بر منظومهٔ ملا هادی سبزواری در منطق و حکمت، رسالهٔ دخانیه و کتاب کشکول و مجموعهٔ اشعار می باشد.
صدرالدین احمد بن عبدالرزاق خالدی زنگانی(صدر جهان) زنجان صاحب دیوان و از وزرای برجسته ایلخانی در قرن هشتم هجری و ناشر اولین
پول کاغذی در ایران به نام چاو
حاج ملا آقا جان روستای آق کند عارف و از علمای بزرگ زنجان در دوران معاصر
آیت اللّٰه سید اسماعیل موسوی (میرزا آقا) روستای پری امام جمعه فقید زنجان بعد از انقلاب اسلامی
جمیله خانم ذوالفقاری زنجان واقف مدرسه و مسجد خانم در زنجان در اواخر دورهٔ قاجار
عالیه سنجیده تهران اوّلین معلم مدرسهٔ دخترانه در زنجان بعد از انقلاب مشروطیت
رضا اوصانلو(امیراشجع) زنجان اوّلین کسی که در اوایل دورهٔ قاجار و اوایل پهلوی موتور برق )الدرسکی(و اتومبیل را وارد زنجان کرد.
میر بهاءالدین زنجانی زنجان خیّر و بانی پل، قنات، قلعه، مسجد و… در دورهٔ قاجار
علی اکبر توفیقی زنجان خیّر، شهردار (رئیس بلدیه) و بانی اماکنی چون رختشویخانه، مدرسه توفیقی،کشتارگاه و...در اواخردورهٔ قاجار و اوایل دورهٔ پهلوی
شفیع ابریشمی زنجان احداث کننده بیمارستان شفیعیه زنجان
احمد مهدوی زنجان خیّر و بانی دانشکدهٔ پزشکی و… زنجان در دورهٔ معاصر
محمد رضا روغنی زنجانی زنجان خیّر و مدرسه ساز و از بنیانگذاران خیرین مدرسه ساز زنجان در دورهٔ معاصر
رضا روزبه زنجان معلم وارسته و بنیانگذار و مدیر مدرسه علوی
دکترامیر اعلم غضنفریان زنجان اولین ایرانی دارندهٔ مدال نقرهٔ المپیاد جهانی فیزیک در سال 1367 و دکترای مهندسی الکترونیک از دانشگاه استنفورد آمریکا در سال 1377
حسین منزوی زنجان شاعر و بزرگ ترین غزلسرای معاصر ایران (سلطان غزل ایران)
شهید دکترمجید شهریاری زنجان دانشمند فیزیک هسته ای و استاد دانشگاه
آیت اللّٰه عباسعلی عمید زنجانی زنجان استاد دانشگاه، دانشمند و رئیس پیشین دانشگاه تهران


قابلیت ها و جاذبه های گردشگری استان

استان زنجان با داشتن آب و هواهای متنوع ، قرارگرفتن در مسیر اروپا ، نزدیکی به پایتخت ، همجواری با هفت استان مهم و امکانات
حمل و نقل مناسب دارای موقعیت بسیار مناسب در زمینهٔ گردشگری است. همچنین این استان با داشتن جاذبه های تاریخی و طبیعی
فراوان می تواند به یک قطب گردشگری تبدیل گردد.
جاذبه های گردشگری استان رامی توان به دو بخش تقسیم کرد.
الف) جاذبه های تاریخی و فرهنگی
ب) جاذبه های طبیعی (اکوتوریسم)


جاذبه های تاریخی فرهنگی ومذهبی
استان زنجان از نظر ویژگی های جغرافیایی، فرهنگی، مذهبی و پیشینهٔ کهن و قدمت تاریخی، دارای جاذبه های زیادی است.
1 اماکن تاریخی: این مکان ها شامل عمارت ها، پل ها، کاروان سراها، قلعه ها و بازار است که تأثیر به سزایی در جلب و جذب گردشگران دارند.
2 اماکن متبرکه و زیارتی: شامل بقاع و امام زاده ها ومساجد مهم استان است.

گنبد سلطانیه بزرگ ترین گنبد آجری جهان و سومین اثر تاریخی پس از کلیسای مریم مقدس در فلورانس ایتالیا و مسجد ایا صوفیای ترکیه است. این اثر مهم تاریخی در دوره حکومت سلطان محمد خدابنده در مدت 9سال ساخته شده است. سبک های معماری گنبد در واقع تقلیدی از معماری سلجوقی است. این بنا 52 متر از پی ارتفاع دارد و وزن گنبد آن 200 تن است که بدون ستون روی هشت دیوار قرار گرفته است و پوستهٔ گنبد دو جداره است.


جشنوارۀ آش
از سال 1384 به ابتکار زنجانی ها جشنوارهٔ آش با حضور آشپزهایی از استان های مختلف کشور در این شهر برگزار می شود. و به یک جشنوارهٔ مهم در استان زنجان و کشور تبدیل شده است به نظر می رسد با روندی که مسئولان در پیش گرفته اند، شاید در سال های آینده منطقهٔ گاوازنگ زنجان دیگر جایی برای حضور آشپزهای بیشتر نداشته باشد. ششمین جشنوارهٔ ملی آش ایرانی با شعار غذای ایرانی خوراک جهانی از بیست و نهم شهریور 1390 با حضور 58 گروه آشپزی از 14 استان درمجموعهٔ ائل داغی زنجان برگزار شد و تا اول مهر پذیرای بازدیدکنندگان بود. این جشنواره در شهرهای دیگر استان هم برگزار می گردد.

جاذبه های طبیعی
استان زنجان با داشتن زمینه های گردشگری و طبیعت گردی و توان های محیطی فراوان از موقعیت ممتازی برخوردار است. مهم ترین جاذبه های طبیعی استان زنجان عبارت اند از:
1 غارها 2 آبشارها 3 چشمه های آب معدنی و آب گرم 4 کوه ها 5  دریاچه ها و تالاب ها

ژئوتوریسم
شاخهٔ جدیدی از علم جغرافیا ژئوتوریسم یا گردشگری زمین نام دارد. ژئوتوریسم با تکیه بر پدیده های زمین شناسی به موضوع گردشگری می پردازد. دیدن انواع پدیده های زمین شناسی مانند بازدید از گسل ها، غارنوردی و دیدن پدیده های استالاگمیتی و استالاکتیتی از دیدگاه زمین شناسی، بازدید از لایه بندی های مشخص روی ارتفاعات، مشاهدهٔ چین خوردگی هاو مخروط افکنه ها و… قسمتی از فعالیت های مربوط به ژئوتوریسم را تشکیل می دهند. خوشبختانه استان زنجان به دلیل داشتن بسیاری از پدیده های زمین شناسی زمینهٔ خوبی برای توسعهٔ ژئوتوریسم را دارد.از آن جمله می توان به دودکش جن ماه نشان اشاره کرد.

غارها

پدیده های طبیعی بسیار زیبایی هستند. طبیعت خاص و شکل گیری غار در دل کوه ها به همراه پیچیدگی های خود با اعجاب و شگفتی همراه است؛ آنچه که بر شگفتی آن می افزاید اهمیت تاریخی برخی از آنهاست که پناهگاه انسان ها و محل زندگی بعضی گروه های انسانی بوده اند. استان زنجان دارای غارهای زیادی است که می توانند به عنوان جاذبه های طبیعی و منابع مهم گردشگری مورد استفادهٔ غار نوردان و غار شناسان و گردشگران قرار گیرد.از مهم ترین غارهای استان می توان به غارهای کتله خور،
خرمنه سر،گلجیک و زرین غار)تنها غار آبی استان( اشاره کرد که در جلب و جذب جهانگرد به استان نقش مهمی را ایفا م یکنند.
غار کتله خور: غار کتله خور در دل کوه های آهکی جنوب استان در پنج کیلومتری بخش گرماب از توابع شهرستان خدابنده واقع شده است.فاصلهٔ این غار با مرکز شهرستان 85 کیلومتر است. بخش گرماب از طرف شرق با استان همدان و از جانب غرب با استان کردستان هم مرز است. غار کتله خور یکی از زیباترین جاذبه های طبیعی ایران می باشد که در 165 کیلومتری زنجان واقع شده است این غار با طول تقریبی 10 کیلومتر در بهار سال 1331 هجری شمسی توسط یک هیئت کوهنوردی و با همکاری مرحوم سید اسداللّه جمالی شناسایی و کشف شد. برای دسترسی به این غار باید از آبادی کرسف و شهر زرین رود گذشته و با پشت سر گذاشتن شهر گرماب، در قسمت شمالی این منطقه، به دهانهٔ غار رسید. غار از شسته شدن و فرسایش آهک و حرکات تکتونیکی زمین به وجود آمده است. تعیین قدمت آن مستلزم آزمایش های پتاسیم  آرگون است. ابتدای غار تا عمق 150 متری، شبیه به راسته بازارهای معمولی است، با این تفاوت که عناصر و اندام های آن اندکی از بازار کوچک تر می باشد. کف این قسمت را لایهٔ ضخیمی از خاک و خاکستر پر کرده است.از عمق 150 متری تا عمق 700 متری گشایش به نسبت زیادی در غار حاصل شده و شعب متعددی به وجود آمده است. در مکان هایی که از ریزش مصون مانده استالاگتیت ها )چکنده ها( و استالاگمیت ها )چکیده ها( خودنمایی می کنند.استالاگتیت ها و استالاگمیت ها با ارتفاع 30 الی 40 متر از کف و سقف غار قرار گرفته اند که با شنیده شدن صدای موزون قطرات آب، آهنگ های دلپذیر و مناظر بدیعی گوش و چشم گردشگر را می نوازد.


آبشارها: در استان زنجان، وجود کوه های بلند و برفگیر و صخره های تند و پرشیب آن زمینهٔ مناسبی برای ایجاد آبشارها را پدید آورده است. در این استان دو شهرستان ابهر و طارم بیشترین آبشارهای استان را دارا می باشند.در فصل بهار اطراف این آبشارها پذیرای گردشگران بسیاری است.

چشمه های آبگرم و آب معدنی: وجود چشمه های آب معدنی و آبگرم در هر منطقه از جاذبه های ویژهٔ توریستی به شمار می رود که در صورت استفادهٔ مناسب و ایجاد فضای لازم به منظور اتراق مسافران، می تواند در جذب گردشگران بسیار مؤثر باشد.در سطح استان زنجان هشت چشمهٔ آب معدنی وجود دارد که بیشتر خاصیت آب درمانی دارند. این چشمه ها بیشتر در مناطقی که آب و هوای لطیف و کوهستانی دارند استقرار یافته اند و در نوع خود جالب توجه اند. چشمه های موجود آب معدنی نزدیک محورهای اصلی و جاده ها قرار دارند که خود امکانات مناسبی را برای مراجعان فراهم می آورند. از نواقص عمدهٔ این چشمه ها، فقدان هر گونه امکانات و تأسیسات جانبی است که جا دارد در برنامه ریزی ها توجه ویژه ای به آنها شود.

مهم ترین جاذبه های گردشگری شهرستان های استان زنجان


ابهر

مذهبی، فرهنگی و تاریخی: بقعهٔ پیراحمدزهرنوش، امام زاده اسماعیل شناط، بقعهٔ زیدالکبیر، مسجدقروه، گنبدسلطانیه، چلبی اوغلی، بقعهٔ ملاحسن کاشی، معبدداش کسن، تپه نور

طبیعی:  آبشار کله خانه ، آبشار خراسانلو ، آبشار امیرآباد ، چشمهٔ شاهبلاغی، باغ های ابهر، سد کینه و رس


خرمدره 

مذهبی، فرهنگی و تاریخی: تپهٔ تاریخی خالصه، حمام یان یان

طبیعی: باغ های خرمدره، سد خلیفه لو

ایجرود

مذهبی، فرهنگی و تاریخی: مسجد تاریخی جوقین، صخرهٔ قرخ پلّهٔ گلابر، میل خوئین

طبیعی:  سدگلابر، پیست اسکی پاپایی و...

طارم 

مذهبی، فرهنگی و تاریخی: قلعهٔ سانسیز ، امام زاده محمدباقر، آتشکده های آب بر ، الزین ، گیلانکشه و تشویر، امام زاده جعفر، تپهٔ باستانی گورقلعه

طبیعی:  درخت کهنسال دستجرده، یخچال طبیعی و لیدر، قزل اوزن، منطقهٔ سرخ آباد، ییلاق های کوه های طارم وتالش، سد کردآباد، غارخرمنه سر، ییلاق های سیاهورود، دریاچهٔ کوهسار و...

ماه نشان 

مذهبی، فرهنگی و تاریخی: قلعهٔ بهستان،یاستی قلعه

طبیعی:  دودکش جن ، بش باجیلار، منطقهٔ حفاظت شدهٔ انگوران ، دربند قاطرچی، بایچه باغ و…

خدابنده 

مذهبی، فرهنگی و تاریخی: مسجد سجاس، سهرورد زادگاه شیخ اشراق، بقعهٔ قیدار نبی

طبیعی: غارکتله خور، زرین غار، پیغمبرداغی و یخچال طبیعی آن

زنجان 

مذهبی، فرهنگی و تاریخی: پل های تاریخی حاج سیدمحمد، میر بهاء الدین و سردار، بازار زنجان، امام زاده سیدابراهیم، بنای ذوالفقاری، بنای رختشویخانه، مسجدجامع، مسجدخانم، کاروانسرای سرچم، کاروانسرای سنگی

طبیعی: حواشی رودخانهٔ زنجان چای، دشت سهرین، سدتهم، مجموعهٔ ائل داغی، غار گلجیک، گاوازنگ، کوه الغیاث و…


صنایع دستی: صنایع دستی استان برگرفته از تمدن و فرهنگ این استان است. موقعیت جغرافیایی، نقش استان در دوره های مختلف تاریخی (تولید سلاح های سرد)، قرارگرفتن بر مسیر تمدن های شرقی و غربی و فراهم بودن معادن غنی، از دلایل توسعهٔ صنایع دستی و تنوع آن است. مهم ترین صنایع دستی استان، عبارت اند از: ملیله کاری، چاروق دوزی، چاقوسازی، فرش بافی، مسگری، سفالگری.