تور لحظه آخری، تور لحظه آخری استانبول، تور ارزان، تور تایلند، تور کیش، تور دبی

تور های لحظه آخری | تور لحظه آخری گرجستان،تور لحظه آخری استانبول، تور دبی، تور لحظه آخری کیش، تور اروپا، تور های ارزان قیمت

تور لحظه آخری، تور لحظه آخری استانبول، تور ارزان، تور تایلند، تور کیش، تور دبی

تور های لحظه آخری | تور لحظه آخری گرجستان،تور لحظه آخری استانبول، تور دبی، تور لحظه آخری کیش، تور اروپا، تور های ارزان قیمت

پست ویژه تور 5 روزه گیلان - اردبیل: آستارا، اردبیل، سرعین، ، تالش، رشت

پست ویژه تور شمال (گیلان - اردبیل) 5 روزه

طبقه بندی موضوعی
تور استانبول تور استانبول بلیط هواپیما ارزان بلیط هواپیما دانلود آهنگ دانلود آهنگ جدید متن آهنگ بزرگترین آرشیو متن آهنگ های فارسی دانلود آهنگ جدید دانلود آهنگ تبلیغ متنی جهت اطلاع از تعرفه ها کلیک کنید

Code center

دریافت تور در تلگرام


اردبیل

اَردَبیل  تلفظ (پارسی باستان: آرتاویل) یکی از کلان شهرهای ایران و مرکز استان اردبیل در شمال غربی این کشور است.این شهر در قبل و پس از اسلام مرکز آذربایجان بوده است.

استان اردبیل در شمال غرب فلات ایران و شرق فلات آذربایجان واقع شده است. این استان به شکل کشیده و طویل خود در جهت شمال  جنوب، نزدیک به دو درجه عرض جغرافیایی را در بر گرفته است ١. فاصلهٔ شمالی ترین و جنوبی ترین نقطهٔ آن در حدود ٢٩٥ کیلومتر و فاصلهٔ شرقی ترین و غربی ترین نقطهٔ آن ١٣٢ کیلومتر است. مساحت این  استان بالغ بر ١٧٩٥٣ کیلومتر مربع معادل 1/1 در صد مساحت ایران است.

اردبیل یک استان مرزی است که در حدود  282/5 کیلومتر با جمهوری آذربایجان مرز مشترک دارد که ١٥٩ کیلومتر آن مرز   آبی بوده و به وسیلهٔ رود های ارس و بالهارود مشخص می شود و بقیهٔ مرز آن در خشکی قرار دارد.


بقیه در ادامه مطلب


این شهر همچنین مرکز شهرستان اردبیل است.جمعیت اردبیل در سال ۱۳۹۰ خورشیدی بالغ بر ۴۸۲۶۲۳ نفر بوده که این رقم با احتساب جمعیت ساکن در حومهٔ شهر به بیش از ۵۸۰۰۰۰ نفر می‌رسد. اردبیل از شهرهای باستانی و تاریخی ایران است. این شهر در نزدیکی مرز جمهوری آذربایجان قرار گرفته‌است و دارای ارتفاع زیادی است و از سردترین شهرهای ایران محسوب می‌گردد که جاذبه‌های طبیعی زیادی دارد. این شهر در ۲۱۹ کیلومتری تبریز و ۵۷۸ کیلومتری تهران واقع شده‌است.

فهرست شهر ستان های اردبیل


Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای اردبیلNuvola apps kweather.svg

ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم‌ترین
۵ ۹ ۲۷ ۳۲ ۲۹ ۳۲ ۳۸ ۳۶ ۲۸ ۲۸ ۱۵ ۱۸ ۳۸
میانگین گرم‌ترین‌ها
-۴٫۹ ۲٫۲ ۱۷٫۶ ۲۰٫۲ ۱۸٫۴ ۲۰٫۲ ۳۱ ۲۷٫۶ ۲۱٫۶ ۱۵٫۱ ۸٫۱ ۱٫۴ ۱۴٫۸۷
میانگین سردترین‌ها
-۱۸٫۹ -۱۰٫۳ ۰٫۷ ۳ ۴٫۳ ۸ ۲۱ ۶ ۱۰٫۹ ۶٫۱ -۰٫۶ -۱۱ ۱٫۶
سردترین
-۳۳ -۲۲ ۳ ۱۲ ۱۰٫۶ ۶ ۳ -۲۵ -۳۳




فهرست شهر های اردبیل

ردیف نام شهر شهرستان جمعیت ۱۳۸۵ جمعیت ۱۳۹۰ رتبه در
شهرستان
۱ اردبیل اردبیل ۴۱۲٬۶۶۹ ۴۸۲،۶۳۲ ۱
۲ پارس‌آباد پارس‌آباد ۸۱٬۷۸۲ ۸۸،۹۲۴ ۱
۳ مشگین‌شهر مشگین‌شهر ۶۳٬۶۵۵ ۸۱،۸۸۳ ۱
۴ خلخال خلخال ۳۸٬۵۲۱ ۴۱،۱۶۵ ۱
۵ گرمی گرمی ۲۸٬۳۴۸ ۲۸،۹۵۳ ۱
۶ بیله‌سوار بیله‌سوار ۱۴٬۰۲۷ ۱۵،۱۸۳ ۱
۷ نمین نمین ۱۰٬۱۱۷ ۱۱،۹۶۳ ۱
۸ جعفرآباد بیله‌سوار ۷٬۰۲۴ ۷،۷۰۶ ۲
۹ گیوی کوثر ۶٬۴۶۷ ۷،۱۵۸ ۱
۱۰ عنبران نمین ۶٬۱۶۱ ۶،۰۸۴ ۲
۱۱ آبی‌بیگلو نمین ۵٬۲۴۲ ۵،۹۹۹ ۳
۱۲ نیر نیر ۴٬۸۱۸ ۵،۸۲۰ ۱
۱۳ هشجین خلخال ۴٬۵۱۸ ۴،۷۵۸ ۲
۱۴ اصلاندوز پارس‌آباد ۳٬۹۱۰ ۴،۵۵۷ ۲
۱۵ سرعین سرعین ۴٬۴۷۸ ۴،۴۴۰ ۱
۱۶ تازه‌کند پارس‌آباد ۲٬۸۰۴ ۲،۷۹۸ ۳
۱۷ لاهرود مشگین‌شهر ۲٬۹۶۱ ۲،۵۸۳ ۲
۱۸ تازه‌کند انگوت گرمی ۱٬۵۵۶ ۲،۵۴۴ ۲
۱۹ هیر اردبیل ۲٬۵۸۸ ۲،۵۲۱ ۲
۲۰ کلور خلخال ۲٬۳۸۰ ۲،۱۰۵ ۳
۲۱ رضی مشگین‌شهر ۱٬۷۴۹ ۱،۶۱۷ ۳
۲۲ فخرآباد مشگین‌شهر ۱٬۲۸۲ ۱،۱۱۴ ۴
۲۳ کوراییم نیر ۷۸۱ ۸۵۴ ۲
۲۴ مرادلو (استان اردبیل) مشگین‌شهر ۶۴۵ ۷۶۱ ۵


تحولات زمین شناسی


استان اردبیل در بیشتر مطالعات جغرافیایی و ساختار زمین شناسی، جزئی از یک واحد جغرافیایی بزرگ تر یعنی منطقهٔ آذربایجان و شمال غرب ایران مورد بررسی قرار گرفته است.بر اساس این بررسی ها در پیدایش ناهمواری های استان دو دسته عوامل دخالت داشته اند:
١ تحولات زمین شناسی دورهٔ ترشیاری
٢ فعالیت های آتشفشانی دورهٔ کواترنری
استان ما در اواخر دورهٔ ترشیاری از زیر دریا خارج شده وشکل کنونی به خود گرفته است. در اواخر این دوره و اوایل دورهٔ کواترنری در سرتاسر منطقه، یک سلسله فعالیت های آتشفشانی به وقوع پیوسته و قله هایی نظیر سبلان شروع به فعالیت آتشفشانی و خارج کردن مواد مذاب کرده است. به همین دلیل است که در سیمای منطقه، گستردگی گدازه ها و روانه های آتشفشانی بیشتر خود را نشان می دهند. با توجه به این رویدادها استان اردبیل را می توان همانند آذربایجان به عنوان یک منطقهٔ آتشفشانی معرفی کرد. ساختار زمین شناسی استان سه نوع مشخص دارد:
١ بخش هایی که منشأ تشکیل دهندهٔ آن رسوبی است؛ مانند دشت اردبیل و جلگهٔ مغان.
٢ توده های آتشفشانی سبلان که قسمت عمده ای از این سرزمین را فرا گرفته است.
٣ توده هایی که مواد سازندهٔ آنها دگرگونی است و به طور پراکنده در بعضی نواحی استان وجود دارد.


سیمای طبیعی استان اردبیل

استان اردبیل یک منطقه کوهستانی بوده و2/3 آن را بخش کوهستانی و 1/3 آن را سرزمین های هموار و پست تشکیل می دهد. مرتفع ترین منطقهٔ استان اردبیل بخش مرکزی آن است که تودهٔ آتشفشانی سبلان به عنوان بام آذربایجان در آن واقع شده است. از مرکز استان به هر جهت حرکت کنیم از ارتفاع کوه ها کاسته می شود.

به نقشهٔ ناهمواری های استان توجه نمایید. از شمال به طرف جنوب چشم انداز های طبیعی متنوعی در استان ما دیده می شود. جلگهٔ مغان در کنار رود ارس وسیع ترین سرزمین هموار استان است. پس از جلگهٔ مغان کوه های کم ارتفاع خروسلو برجستگی قابل توجهی را به وجود می آورد. با حرکت به سمت جنوب به کوهستان صلوات داغ می رسیم که محل اتصال رشته کوه قره داغ به تالش است و چشم انداز کاملاً کوهستانی را به وجود می آورد. در مرکز استان تودهٔ کوهستانی سبلان قرار گرفته است که قلهٔ معروف آن سلطان سبلان با ارتفاع ٤٨١١ متر به عنوان بلندترین نقطهٔ آذربایجان می باشد. دشت های وسیع اردبیل و مشکین شهر نیز در کنار این تودهٔ کوهستانی گسترده شده اند. در جنوب استان؛ دشت خلخال یک ناحیهٔ تقریباً مجزایی است که رشته کوه تالش و قلهٔ معروف آق داغ چهرهٔ کاملاً کوهستانی به آن بخشیده و در میان این کوهستان واقع شده است. جنوبی ترین نقطهٔ استان به حاشیهٔ پست قزل اوزن ختم می شود.

اشکال و پراکند گی ناهمواری ها در استان

ناهمواری های استان اردبیل را سرزمین های مرتفع و اراضی جلگه ای و دشت های هموار تشکیل می دهند.
١ سرزمین های مرتفع: این نوع ناهمواری ها عمدتاً بر توده های کوهستانی منطبق است و از ١٤٠٠ متر به بالا را شامل می شوند. مهم ترین آنها عبارت اند از:
الف) کوه های شمالی مانند صلوات داغ و کوه های خروسلو

ب) کوه های مرکزی مانند سبلان و بزغوش
پ) کوه های شرقی و جنوبی مانند تالش و آق داغ
مرز طبیعی این استان با استان گیلان رشته کوه تالش و با استان آذربایجان شرقی رشته کوه بزغوش محسوب می شود. در شمال استان، رود ارس استان ما را از جمهوری آذربایجان جدا می کند؛ همچنین موجب جدایی کوه های قره داغ از کوه های قفقاز ( قره باغ)
جمهوری آذربایجان می شود. جنوب کوه های چله خانه مرز طبیعی استان اردبیل با زنجان است. رشته کوه صلوات داغ رشته کوه های قره داغ آذربایجان شرقی را به رشته کوه تالش وصل می کند. گردنهٔ صایین نیز رشته کوه های سبلان را به بزغوش متصل می کند.

٢ اراضی جلگه ای ودشت های هموار: این اراضی عبارت اند از:
الف) مناطق جلگه ای و پست که ارتفاع آن ها از ١٠٠ متر تا ٨٠٠ متر از سطح دریاست. جلگهٔ مغان در این بخش واقع شده که با ارتفاع متوسط ١٠٠ متر پست تر از سایر سرزمین های استان است. اراضی پست واقع در کناره های رودخانهٔ قزل اوزن در منتهی الیه جنوبی استان با ارتفاع حدود ٥٠٠ متر نیز منطبق با این نوع ناهمواری هاست.
ب) دشت های نیمه مرتفع و مرتفع اردبیل، مشکین شهر و خلخال که ارتفاع آنها از ٨٠٠ تا ١٤٠٠ متر است. کانون های زیستی شهری و روستایی و فعالیت های کشاورزی استان بر بستر این مناطق شکل گرفته است.

مشخصات مهم ترین کوه های استان

١ کوه های شمالی
الف) کوه های خروسلو: شمالی ترین ارتفاعات استان، کوه های خروسلو است. این کوه ها در واقع پیشکوه های قره داغ به طرف جلگهٔ مغان است و به صورت تپه ماهورهایی به جلگهٔ پست مغان ختم می شود و ارتفاعات جنوبی جلگهٔ مغان را تشکیل می دهد. هرچند که ارتفاع این کوه ها زیاد نیست و حداکثر به ٧٠٠ متر می رسد، ولی به دلیل پست بودن جلگهٔ مغان (ارتفاع متوسط ١٠٠ متر)به صورت کوه های برجسته ای چشم انداز مرتفعی به منطقه می بخشد.
ب) صلوات داغ: این ارتفاعات در واقع ادامهٔ ارتفاعات باغرو (تالش) در منطقه با جهت شرقی  غربی کوه های تالش را به رشته کوه قره داغ متصل می کند. کوه های صلوات داغ یک تودهٔ نفوذی بوده و در حد فاصل مشکین شهر و مغان قرار گرفته است که حداکثر ارتفاع آن به ٢٢٢٨ متر می رسد.


٢ کوه های مرکزی
الف) تودۀ آتشفشانی سبلان (ساوالان): سبلان در مشرق ناحیهٔ آذربایجان و بین شهرهای سراب در جنوب، اردبیل در مشرق، مشکین شهر و اهر در شمال و تبریز در مغرب قرار دارد.این کوهستان از شهر اردبیل مثل عقابی به نظر می رسد که بال های خود را باز کرده است. طول کوهستان حدود ٦٠ کیلومتر و پهنایش حدود ٤٥ کیلومتر است. سه مخروط مهم آن سلطان سبلان ( ٤٨١١ متر) سبلان کوچک ( ٤٤٠٧ متر) و آغلاغان داغ ( ٢٦٩٦ متر) نام دارند. کوهستان سبلان از کانون های مهم آبگیر دائمی آذربایجان است. در دامنه های شمالی تودهٔ سبلان رودهای اهر و قره سو قرار گرفته اند و به طرف حوضهٔ رود ارس جریان می یابند و در نهایت به دریای خزر می ریزند.در جنوب این کوهستان عظیم آجی چای (تلخه رود) جریان دارد که از حوضه های آبریز دریاچهٔ ارومیه است. در دامنهٔ شرقی آن رود های بالیخلو و آغلاغان چای پس از سیراب کردن مزارع شهرستان های نیر و اردبیل به قره سو می پیوندند. در بالای قلهٔ سبلان حفره ای وجود دارد که دهانهٔ آتشفشان آن بوده است. در داخل این فرورفتگی دریاچهٔ زیبایی تشکیل شده است.آب این دریاچه از جمع شدن تدریجی آب های حاصل از نزولات جوی و ذوب برف و یخ تأمین می شود. آب آن صاف و زلال و درجه حرارت آن در ماه های گرم سال نیز در حد صفر است. سطح دریاچه در بیشتر روزهای سال منجمد و پوشیده از برف بوده و در طول سال حدود ٢ الی ٣ ماه (ماه های تیر ، مرداد و شهریور) با توجه به شرایط آب و هوایی منطقه ذوب می شود. آب دریاچه از آبراههٔ خروجی چند متری به طرف ورودی شرقی جاری شده و سپس در زمین فرو می رود. دریاچهٔ قلهٔ سبلان ١٨٠ متر طول و ٨٠ متر عرض، ١٢٠٠٠ متر مربع وسعت دارد و عمق آن ٢٨ متر است.

رشته کوه سبلان از معروف ترین کوه های آتشفشانی ایران است. گدازه های سبلان در چند مرحله بیرون ریخته و در مجموع سطحی معادل ١٢٠٠ کیلومتر مربع را می پوشانند. فعالیت اولیهٔ سبلان مربوط به دورهٔ ترشیاری بوده، اما مخروط های کنونی آن ناشی از فعالیت های مراحل بعدی به ویژه در اوایل کواترنر است. از پدیده های جانبی جالب توجه در ارتباط با فعالیت های ماگمایی، گسترش زیاد روانه های گلی در پایکوه های شمالی سبلان است. این روانه ها حاصل ترکیب خاکسترهای آتشفشانی با آب حاصل از ذوب یخ ها در دورهٔ سرد است. ظاهراً در دورهٔ یخچالی و به هنگام تشکیل توده های یخچالی در سبلان، فعالیت انفجاری آن نیز آغاز شده بود. فعالیت آتشفشانی موجب ذوب سریع یخچال ها شده و آب حاصل از ذوب یخ ها نیز با خاکسترهای آتشفشانی آغشته و آنها را به صورت توده های گلی درآورده اند. این توده ها سرانجام به صورت روانه های گلی در امتداد دره های قطورسوئی، موئیل وآغلاغان به حرکت درآمده و تا سطح دشت های مشرف به مشکین شهر، اردبیل و نیر به پیش رانده شده اند.

ب) رشته کوه بزغوش: رشته کوه بزغوش نیز از رشته کوه های مرکزی استان محسوب می شود. این رشته کوه مرز طبیعی بین استان اردبیل و آذربایجان شرقی است. رشته کوه بزغوش در جنوب رشته کوه سبلان واقع شده و به وسیلهٔ گردنهٔ صایین به آن گره می خورد. امتداد آن مانند سبلان شرقی  غربی است. طول این کوه ١٢٠ کیلومتر و عرض آن ٤٥ کیلومتر می باشد. انتهای غربی آن از طریق گردنهٔ شبلی به تودهٔ آتشفشانی سهند می رسد و امتداد شرقی آن با قله های کم ارتفاع در شرق شهرستان کوثر به ارتفاعات باغروداغ (تالش) پیوند می خورد. ادامهٔ یک رشته از این کوهستان از مرکز شهرستان نیردر امتداد بالیخلی چای گذشته و به جنوب دریاچهٔ شورابیل می رسد.


٣ کوه های شرقی و جنوبی
الف) رشته کوه تالش: رشته کوه تالش یا باغروداغ که در مشرق استان در جهت شمالی  جنوبی کشیده شده است، مانند سدی دریای خزر را از استان ما جدا می کند. این رشته مانع نفوذ رطوبت دریای خزر به استان اردبیل می شود به همین جهت دامنهٔ شرقی آن به دلیل نفوذ رطوبت و بارندگی زیاد دارای پوشش گیاهی انبوه و جنگلی بوده و دامنهٔ غربی آن پوشیده از گیاهان مرتعی و استپی می باشد. به این ترتیب، دو دنیای متفاوت در غرب و شرق این رشته کوه به وجود آمده که از نظر ویژگی های طبیعی و انسانی کاملاً با همدیگر متفاوت می باشند. گردنه های حیران و اسالم مهم ترین راه های عبور از استان اردبیل به استان گیلان است.
ب) آق داغ: این کوه در جنوب خلخال واقع شده و با ارتفاع ٣٣٠٢ متر بلندترین کوه جنوب استان است.


سرزمین های هموار

این سرزمین ها اکثراً در میان کوه ها محاصره شده و اغلب از مواد آبرفتی و رسوبی تشکیل یافته اند. جلگهٔ مغان و دشت اردبیل از مهمترین زمین های هموار استان به شمار می روند. جلگۀ مغان: جلگهٔ مغان در شمال استان اردبیل و در مجاورت مرز جمهوری آذربایجان قرار گرفته است. وسعت کلی جلگه برابر با صدهزار هکتار بوده و به وسیلهٔ آبرفت های رود ارس و شعبه های آن به وجود آمده است. جلگهٔ مغان با ارتفاع متوسط ١٠٠ متر یکی از مهم ترین نواحی کشاورزی و دامپروری کشور محسوب گردیده و محل قشلاق ایلات و عشایر آذربایجان می باشد. جلگهٔ مغان به وسیلهٔ رودخانهٔ ارس به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می شود: بخش عمدهٔ جلگهٔ مغان یعنی 2/3 آن در خاک جمهوری آذربایجان قرار گرفته و فقط 1/3 آن در خاک استان اردبیل قرار دارد.

رودخانهٔ ارس در شمال، رودخانهٔ قره سو در غرب و رودخانهٔ بالهارود در شرق این جلگه جریان دارد. رود ارس از طریق سد انحرافی میل  مغان و کانال های اصلی آن جلگهٔ مغان را آبیاری می کند. با توجه به گستردگی این جلگه از شرق تا غرب و جنوب تا شمال ( ١٣٠ تا ١٦٠ کیلومتر)، در مرکز و جنوب جلگهٔ مغان هیچگونه آب سطحی دیگری جاری نیست و در نتیجه یکی از مشکلات بزرگ جلگهٔ مغان کمبود آب در نواحی مرکزی و جنوبی آن است.

دشت اردبیل: دشت هموار و حاصل خیز اردبیل از نظر جغرافیایی در مرکز استان و در میان رشته کوه های سبلان، بزغوش و تالش قرار گرفته است. مواد سطحی تشکیل دهندهٔ آن، آبرفت حاصل از جریان های سطحی نظیر قره سو، بالیخلی چای و شعبات متعدد آنهاست. این دشت که شهر اردبیل و روستاهای پیرامون در آن استقرار یافته اند به سبب وجود خاک های نرم و رسوبی و آتشفشانی از نواحی عمدهٔ کشاورزی استان محسوب می شود.
دشت خلخال: دشت خلخال به عنوان یکی از دشت های سه گانهٔ استان اردبیل،حدود ٤٠ کیلومتر مربع وسعت دارد. این دشت به دلیل ویژگی های جغرافیایی خاص خود به طور کامل دشت یکپارچه ای نبوده و اراضی هموار آن، که دارای قابلیت کشاورزی نیز می باشد در ارتفاع حدود ١٨٠٠ متری از سطح دریا قرار گرفته اند. این موقعیت کوهستانی با مساعدت عرض جغرافیایی  بیلان حرارتی؛ نزدیکی به پهنهٔ مرطوب خزری و برخورداری از جریانات جوی غربی  شمالی و خزری باعث شده تا این منطقه از آب و هوا های متفاوتی برخوردار گردد.
دشت مشکین شهر: این دشت جزو سطوح فرسایشی محسوب می شود. به بیان دیگر، این دشت در اثر فرسایش مواد آتشفشانی به صورت هموار در آمده است. از این رو، اراضی این دشت به صورت پست و بلند مشاهده می شوند و ضخامت کم رسوبات در آن از ویژگی دیگر آن است که شرایط تشکیل دشت را به آن تحمیل کرده است از این رو، آبخوان آبرفتی قابل توجهی نیز در آن شکل نگرفته است.


آب و هوای استان

زمانی که شهرها و بخش های واقع در دامنهٔ کوهستان ها با سرمای شدید و یخبندان مواجه اند، شهرها و بخش های مستقر در نقاط جلگه ای، نظیر جلگهٔ مغان دارای آب و هوای مطبوع بهاری است. این تنوع آب و هوایی سبب می شود که استان در تمام فصل های سال دارای قابلیت جذب گردشگر باشد.

استان اردبیل به دلیل تنوع ناهمواری ها و همچنین تنوع عوامل مؤثر در اقلیم منطقه، آب و هوای متنوعی دارد. از یک سو کوهستانی بودن منطقه،جهت رشته کوه ها، اختلاف ارتفاع و عرض جغرافیایی و وجود دریای خزر عوامل محلی آب و هوای استان محسوب می شوند و از سوی دیگر جریانات هوایی مدیترانه ای، اروپای شمالی و آسیای مرکزی عوامل فرا محلی مؤثر در آب و هوای استان به شمار می آیند. شهرها و بخش های استان اردبیل به سبب قرارگرفتن در دامنهٔ ارتفاعات و نقاط سردسیر و ییلاقی یا واقع شدن در جلگه ها و دشت های نسبتاً هموار گرمسیری، از دو وضعیت متفاوت آب و هوایی برخوردارند. به طور کلی نواحی جنوبی استان مرتفع و کوهستانی است و زمستان های سرد و پربرف ولی تابستان های معتدل دارد. به استثنای رشته کوه سبلان، هرچه از جنوب به سمت شمال استان برویم از ارتفاع کوه ها کاسته شده و به میزان دما افزوده می شود و بر عکس مقدار بارش کاهش می یابد.


وضعیت بارش
١ نواحی شمالی استان شامل شهرستان های پارس آباد، بیله سوار و بخش هایی از گرمی کمترین بارش سالانه دارند. در این نواحی میانگین بارش از ٢٨٠ میلی متر در سال کمتر است.
٢ در مرکز استان، بارش سالانه بین ٢٨٠ تا ٣٤٠ میلی متر نوسان دارد. البته در نواحی منتهی به رشته کوه سبلان با افزایش ارتفاع میزان بارش نیز تا حدودی افزایش می یابد.
٣ مناطق جنوبی استان به دلیل کوهستانی بودن و نزدیکی به دریای خزر از بارش بیشتری برخوردار است.در ارتفاعات شهرستان خلخال و نواحی منتهی به رشته کوه تالش ٤٤٠ میلی متر باران می بارد.

کمترین مقدار بارش استان در منطقهٔ مشیران در حدود ٢١٩ میلی متر و بیشترین مقدار آن نیز در حدود ٤٦٤ میلی متر در کلور خلخال اتفاق می افتد.

وضعیت دمایی
توزیع دمای هوا در سطح استان متناسب با ارتفاع و سایر ویژگی های طبیعی منطقه است. نواحی پست واقع در درهٔ رود ارس و جلگهٔ مغان شامل شهرستان های پارس آباد و بیله سوار و بخش هایی از غرب گرمی از مناطق گرمسیر استان اند. نواحی کوهستانی و پایکوهی منتهی به رشته کوه های سبلان، بزغوش و تالش مناطق سردسیر استان را تشکیل می دهند.تفاوت های دمایی در سطح استان قابل توجه است. حداکثر مطلق دمای ٤٤ درجه سلسیوس (سانتی گراد) در مشیران و حداقل ٣٣ - درجه سلسیوس (سانتی گراد) در شهر اردبیل ثبت شده است. اختلاف حداکثر و حداقل مطلق دما در این استان / دمای مطلق ٨ از مرز ٧٥ درجه سلسیوس می گذرد که این ویژگی آب و هوایی را به ندرت می توان در استان های دیگر مشاهده نمود. وقوع سرماهای استثنایی در برخی نواحی سردسیر استان ( ٣٠ - درجه سلسیوس) و بالا بودن تعداد روزهای یخبندان در شهرهای آن، ناشی از هجوم پی در پی توده های هوای شمالی و قطبی، تأثیر ارتفاعات استان اردبیل و عرض جغرافیایی بالا است.

یخبندان

پدیدهٔ یخبندان در مناطق مرتفع استان (مناطقی که ارتفاع آنها در حدود ٢٠٠٠ متر است) تا ٦ ماه در طول سال دیده می شود. با توجه به این واقعیت که در حدود ٢٠ درصد از استان ارتفاعی بیش از ٢٠٠٠ متر دارد می توان نتیجه گرفت که در بسیاری از گستره های استان، بیش از نیمی از روزهای سال یخبندان است.

عوامل مؤثر بر آب و هوای استان

١ عرض جغرافیایی: استان اردبیل به علت قرار گرفتن در عرض جغرافیایی بالا جزو استان های سردسیر کشور محسوب می شود.
٢ ارتفاع: ارتفاع بیش از ٢٠ درصد مساحت استان بالاتر از ٢٠٠٠ متر است. این عامل، نقش مهمی در آب و هوا دارد، به طوری که می تواند اثر عرض جغرافیایی را به میزان زیادی کاهش دهد؛ از این رو جلگهٔ مغان که در شمال استان و در عرض جغرافیایی بالاتری نسبت به سایر نقاط قرار دارد به علت داشتن ارتفاع کم از آب و هوای معتدل تری برخوردار است.
٣ دریاهای پیرامون: دریای خزر، دریای مدیترانه و دریای سیاه سه منبع ایجاد رطوبت در شمال غرب کشور و استان اردبیل محسوب می شوند. رطوبت دریای خزر در مدت کمی پس از صعود به ارتفاعات اردبیل سرد و متراکم شده و سبب ریزش های جوی زیادی در منطقهٔ اردبیل می شود. ابر های استراتوس که در ارتفاع پایین تشکیل می شوند در این منطقه با حرکت سریع خود رطوبت دریای خزر را به سمت ارتفاعات فوقانی هم جوار با دریا می آورند و پدیدهٔ باران ریزه (به زبان محلی شه) را سبب می شوند. بعد از بندرانزلی در استان گیلان، شاید اردبیل دومین منطقه ای باشد که ابرهای استراتوس با این گستردگی و ارتفاع کم در آن دیده می شوند.
٤ توده های هوا: استان اردبیل در طول سال تحت تأثیر چند تودهٔ هوا قرار می گیرد:
الف) تودۀ هوای مدیتران های (مرطوب): این تودهٔ هوا که حاوی رطوبت کافی بوده پس از طی کردن مناطقی از کشور ترکیه وارد ایران می شود و پس از پشت سرگذاشتن استان های آذربایجان شرقی و غربی از طرف غرب وارد استان می شود و معمولاً با بارندگی های قابل توجه به ویژه در فصل بهار و پاییز همراه است.

ب)تودۀ هوای اقیانوسی (سرد و مرطوب): این توده هوا که در فصول سرد سال از طرف شمال غرب استان را تحت تأثیر قرار می دهد، ماهیت سرد و مرطوبی داشته و منشأ آن شمال اقیانوس اطلس می باشد. این تودهٔ هوا قسمت اعظم رطوبت خود را در اروپا و روسیه از دست می دهد، ولی با این حال به دلیل قوی بودن فصل زمستان موجب ریزش برف در استان می شود.
پ) تودۀ هوای سیبری (سرد و خشک): این تودهٔ هوا که به نام پرفشار سیبری هم مشهور است، از اوایل فصل پاییز از سمت شمال و شمال شرق به ایران نفوذ کرده و پس از عبور از دریای خزر و جذب رطوبت از این دریا، از سمت شرق وارد استان می شود. این تودهٔ هوا قسمت زیادی از رطوبت خود را در دامنه های شرقی تالش از دست می دهد. از اثرات مهم آن ریزش هوای سرد به منطقه، تشکیل ابرهای پوششی و مه است که غالباً موجب تشدید بارش برف و باران در سطح استان می شود.
ت) تودۀ هوای حاره ای (گرم و خشک): با آغاز دورهٔ گرم سال تودهٔ هوای حاره ای از طرف جنوب و جنوب شرقی به مرکز ایران نفوذ کرده و ضمن تقویت با هوای گرم و خشک فصلی دشت کویر و دشت لوت، عرض های جغرافیایی بالاتر را نیز تحت تأثیر قرار می دهد و به دنبال آن گاهی موج گرما در ماه های گرم سال استان را فرا می گیرد.

با توجه به تنوع عوامل طبیعی و جغرافیایی، انواع آب و هوا در استان مشاهده می شود، اما خصوصیت مشترک آب و هوای آن است به طوری که حتی در پست ترین نقاط استان که آب و هوای معتدل دارند، بارش برف همه ساله مشاهده « سردبودن » استان می شود.



منابع طبیعی استان


آب ها

 استان اردبیل از نظر آب و هوا جزو مناطق نیمه خشک کشورمان محسوب می شود. کل ظرفیت منابع آبی استان ما در حدود ٣٤٣٠ میلیون متر مکعب است که شامل دو بخش آب های سطحی با ٣١٣٢ میلیون متر مکعب و آب های زیر زمینی در حدود ٢٩٨ میلیون متر مکعب است.
الف) آب های سطحی
این بخش قسمت اعظم آب های استان را تشکیل می دهد که بیشتر نیاز های آبی استان نیز از این طریق تأمین می شود. این آب ها در شبکه های رودخانه ای بزرگ و کوچک متعددی جریان دارند.
رودها: به نقشهٔ رودهای استان در صفحهٔ ٢٩ نگاه کنید. در استان ما تعداد ١٣٧ رود دائمی و فصلی وجود دارد که مجموع طول آنها به ٣٤٠٠ کیلومتر می رسد. این رود ها در سه حوضهٔ آبریز ارس، بالهارود و قزل اوزن جریان دارند که به جز بالهارود بقیهٔ این رودها به حوضهٔ آبریز دریای خزر می ریزند.
١ حوضۀ ارس:
بزرگ ترین حوضهٔ آبریز استان با مساحتی بالغ بر ١٢٩٠٠٠٠ هکتار می باشد. در این حوضه تعداد ١٦ رود دائمی و ٦٠ رود فصلی به طول ٢٠٦٧ کیلومتر جریان دارند. مهم ترین رود های این حوضه عبارت اند از: ارس، دره رود، بالیخلی چای، قوری چای و قره سو.

رود ارس (آراز): مهم ترین و پرآب ترین رود شمالی ایران در منطقهٔ آذربایجان است. یکی از سرشاخه های اصلی این رود از کشور ارمنستان و دیگری از کوه های آرارات واقع در ترکیه سرچشمه می گیرد. این رود با طی کردن مسیری در حدود ٤٤٠ کیلومتر در مرز مشترک ایران با جمهوری آذربایجان و ارمنستان، در خاک جمهوری آذربایجان به رود کورا پیوسته و به دریای خزر می ریزد.

رود قره سو: طویل ترین و پر آب ترین رود داخلی استان محسوب می شود. این رود از ارتفاعات تالش (باغرو) در شرق اردبیل سرچشمه گرفته و در مسیر خود ضمن عبور از دشت اردبیل، آب های جاری این منطقه از جمله بالیخلی چای را جمع آوری کرده و همراه با دره رود به رود ارس می پیوندد.

همراه با دره رود به رود ارس می پیوندد.
٢ حوضۀ قزل اوزن:

این منطقه با وسعت حدود ٣٨٠٠٠٠ هکتار به لحاظ قرارگیری در حوضهٔ سد سفید رود اهمیت زیادی دارد. در این حوضه تعداد ٢٦ رود دائمی و ٢٩ رود فصلی به طول ١٠٣٧ کیلومتر جریان دارند. با وجود سهم ٥٦٠ میلیون متر مکعبی استان در تأمین آب این حوضه، تنها حدود ١٠٠ میلیون متر مکعب از آب آن در استان قابل بهره برداری است. با توجه به کاهش سطح آب زیرزمینی در دشت اردبیل در طی سال های اخیر، انتقال آب از این حوضه به دشت اردبیل می تواند خسارات ناشی از کمبود آب در این منطقه را کاهش دهد.


٣ حوضۀ بالهارود:

مساحت این حوضه ١٥٩٨٠٠ هکتار است.در این حوضه تعداد ٣ رود دائمی و ٣ رود فصلی به طول ٢٩٦ کیلومتر جریان دارند. بالهارود: این رود در قسمت شرق بخش گرمی جریان دارد و از کوه های مرزی جنوب شرقی گرمی سر چشمه می گیرد. این رود سراسر مرز ایران و جمهوری آذربایجان تا بیله سوار را طی کرده و در نقطهٔ مرزی بیله سوار از ایران خارج شده و وارد جمهوری آذربایجان می شود. رود های ساری قمیش و گرمی چای از انشعاب های مهم آن هستند.طول این رودخانه ٤٥ کیلومتر بوده که حدود ٣٠ کیلومتر آن مرز بین دو کشور محسوب می گردد.

سدها: در استان با احداث ٤٧ سد در حدود 1/9 میلیارد متر مکعب از آب های سطحی مهار شده و مورد استفاده قرار می گیرد.این رقم با احتساب ٣٠٠ میلیون متر مکعب مصارف سنتی آب، در حدود ٧٠ درصد از آب های سطحی استان را دربرمی گیرد.
١ سد سبلان: این سد از نوع سنگریزه ای با هستهٔ رسی بوده و به فاصلهٔ ٤٠ کیلومتری شهرستان مشکین شهر بر روی رود قره سو احداث شده است. هدف از احداث این سد تأمین آب مورد نیاز برای کشاورزی بوده است.

٢ سد یامچی: این سد از نوع خاکی بوده و در نزدیکی شهرستان نیر و بر روی رودخانه بالیخلی چای احداث شده است. هدف از احداث آن تأمین آب مطمئن برای نیازهای کشاورزی و تأمین آب شرب شهرستان اردبیل است. از سایر سدهای مهم استان می توان به سدهای قوری چای، گیلارلو، لیکوان، سقزچی و قره قیه اشاره کرد.در حال حاضر چهار شبکهٔ مدرن آبیاری در استان در حال بهره برداری هستند که عبارت اند از: شبکهٔ مغان با سطح زیر کشت ٧٢٠٠٠ هکتار  شبکهٔ اردبیل (یامچی) با سطح زیر کشت ١٣٢٠٠ هکتار  شبکهٔ قوری چای با سطح زیرکشت ٣٠٠٠ هکتار و شبکهٔ نیمه مدرن بران با سطح زیر کشت ٢٨٠٠ هکتار.


آب مورد نیاز شهر اردبیل قبلاً از طریق منابع آب زیرزمینی که شامل چاه های زرناس، پیراقوم و داخل شهر بود تأمین می شد. با توجه به توسعهٔ شهر اردبیل در سال های اخیر، کاهش نزولات جوّی و نیز به منظور افزایش کیفیت آب شرب شهری، طرح آبرسانی از سد یامچی به اردبیل در حال اجرا و بهره برداری است. در این طرح، آب پشت سد از محل آبگیر تا محل تصفیه خانه که در فاصلهٔ 1/5 کیلومتری سد احداث می شود، به صورت ثقلی انتقال می یابد. سپس از محل تصفیه خانه به طول 23/5 کیلومتر تا مخازن اصلی توزیع آب شهر اردبیل که در ارتفاعات مشرف به دریاچهٔ شورابیل قرار دارد، نیز به صورت ثقلی جریان می یابد.


ب) آب های زیر زمینی

در استان اردبیل ٨٨٦٦ منبع آب زیرزمینی وجود دارد که از این تعداد ٥٣١١ حلقه چاه، ٢٤٥٢ دهنه چشمه و ٢١٤ رشته قنات اند. در مجموع حدود ٧٠ درصد از حجم آب مصرفی منابع آب های زیرزمینی به مصارف کشاورزی و ٢٢ درصد نیز به مصارف شرب و بهداشت اختصاص می یابد.


خاک

خاک استان اردبیل منطقه ای کوهستانی به شمار می رود که زمین های هموارآن از وسعت قابل توجهی برخوردار نیست. خاک های
استان عموماً به صورت دشت های کوچک و بزرگ آبرفتی در مناطق پایکوهی استقرار یافته اند. سطح کل اراضی کشاورزی در استان اردبیل برابر 4/4 درصد مساحت اراضی کشور است. با توجه به اینکه نسبت جمعیت استان، نسبت به کل جمعیت کشور حدود ٢ درصد است. بنابراین، وضعیت اراضی مستعد کشاورزی استان نسبتاً مطلوب است. مساحت اراضی مستعد آبیاری استان تقریباً  ٦٠٠ هزار هکتار است. با توجه به اینکه استان کوهستانی بوده و زمین های آن شیب زیادی دارند، فرسایش خاک به عنوان یک مشکل جدی در اراضی کشاورزی و مرتعی دیده می شود. برای کاستن از شدت تخریب آن می توان از طریق رعایت نوع بهره برداری از خاک و تنظیم شیوهٔ کشت سرعت فرسایش آن را کاهش داد.          


پوشش گیاهی

نوع و تراکم پوشش گیاهی در استان ما تابع آب و هوا، وضعیت ناهمواری و خاک است. تنوع این عوامل شرایط رویشی متفاوتی را در نقاط مختلف استان ایجاد کرده است به گونه ای که پوشش گیاهی استان از حیث تنوع زیستی جایگاه ویژه ای دارد. پوشش گیاهی استان اردبیل شامل دو بخش جنگلی و مرتعی است که سهم پوشش جنگلی ناچیز و بخش اعظم پوشش گیاهی استان از نوع مرتع است.


الف) جنگل ها
مساحت جنگل های طبیعی استان تقریباً ٦٢ هزار هکتار برآورد می شود که اغلب فاقد جنبهٔ تجارتی است. پایین بودن مقدار بارش و میانگین درجه حرارت مهم ترین عواملی هستند که باعث می شوند در استان ما جنگل های صنعتی و تجاری مانند جنگل های شمال کشورمان تشکیل نشوند. با توجه به گونه های درختان موجود از قبیل: فندق، ارس، بنه که جزءگونه های نادر جوامع گیاهی هستند،جنگل های استان به عنوان ذخیره گاه زیستی محسوب می شوند. اهمیت دیگر جنگل های استان از نظر حفاظت آب و خاک است. جنگل های استان در سه ناحیهٔ رویشی واقع شده اند که عبارت اند از:
١ خزری (هیرکانی): این ناحیهٔ رویشی در اردبیل، مناطق فندقلو را شامل می شود.
٢ ارسباران: این ناحیه شامل مناطقی در شهرستان های مشکین شهر، پارس آباد و گرمی است که گونهٔ غالب در این مناطق درخت بلوط است.
٣ ایران تورانی: این ناحیه در استان اردبیل مناطق جنگلی واقع در شهرستان های کوثر و خلخال را شامل می شود.


مناطق جنگلی استان
جنگل های متراکم به صورت پراکنده در چند بخش استان دیده می شوند. بخش اول با وسعت کم در شمال غرب اردبیل و دیگری در مرز مشترک نمین و استان گیلان پراکنده شده است. از دیگر نقاط جنگلی استان می توان به جنگل های واقع در مرز بین شهرستان خلخال و استان گیلان اشاره کرد که در امتداد مسیر اسالم به خلخال قرار گرفته است. بیشه زارها یا درختچه زارهای استان نیز عمدتاً درحاشیهٔ رودخانه ها به ویژه رودخانهٔ ارس واقع شده اند.

ب) مرتع
استان اردبیل به علت دارا بودن مراتع غنی و سرسبز، یکی از مناطق مهم دامداری و دامپروری کشور محسوب می شود. بیشترین پوشش گیاهی استان ما را مراتع تشکیل می دهند که حدود1/3 درصد از سطح مراتع کشور را به خود اختصاص می دهد. به طور کلی مراتع استان از نظر وضعیت تولید و فصل چرا به سه دسته تقسیم می شود:
١ مراتع ییلاقی: این مراتع از مراتع درجه یک استان محسوب شده و شامل مراتع طبیعی بالاتر از ارتفاع ٢٥٠٠ متری در کوهستان های سبلان، بزقوش، تالش و آق داغ بوده و فقط در فصل تابستان مورد استفادهٔ دامداران عشایری و روستایی قرار می گیرد.

٢ مراتع کوهپایه ای و میان بند: حدّ فاصل مراتع قشلاقی و ییلاقی را مراتع میان بند می نامند. قسمت اعظم این مراتع در جلگه و کوهپایه های مناطق کوهستانی واقع شده اند.فصل چرا در این مراتع اکثراً در پاییز و اواسط بهار است.
٣ مراتع قشلاقی: یکی از مهم ترین علل پیدایش زندگی عشایری در استان وجود مراتع قشلاقی در دشت مغان می باشد. وجود آب و هوای نیمه خشک معتدل و بالا بودن میزان رطوبت نسبی باعث ایجاد مراتع قشلاقی بسیار زیبا در دشت مغان گردیده است. اکثر عشایر استان حدود ٩ ماه از سال را دراین مراتع اسکان می یابند.

آثار طبیعی ملی

شامل پدیده های نمونه و نادر گیاهی، جانوری، اشکال و مناظر کم نظیر و طبیعی اند که به منظور داشتن محدودهٔ مناسب تحت حفاظت قرار می گیرند. آثار طبیعی ملی استان عبارت اند از: اثر طبیعی ملی سبلان از ارتفاع ٣٦٠٠ متر به بالا، اثر طبیعی ملی سوسن چلچراغ نمین و اثر طبیعی ملی غار یخگان خلخال.
اثر طبیعی ملی قلۀ سبلان: این منطقه از محدودهٔ ارتفاعی ٣٦٠٠ متر به بالا و به وسعت ٦٨٧٩ هکتار به عنوان اثر طبیعی ملی معرفی شده است. این منطقه از نظر وجود گونه های جانوری شاخص و حمایت شده از قبیل قوچ و میش ارمنی، کل و بز (پاژن)، سیاه گوش،پلنگ، خرس قهوه ای، کبک دری و انواع پرندگان شکاری مخصوصاً عقاب طلایی اهمیت زیادی دارد.
اثر طبیعی ملی گل سوسن چلچراغ نمین: علی رغم تنوع در تیره گل سوسنیان در جهان، گل سوسن چلچراغ بسیار نادر بوده و امکان تکثیر مصنوعی آن تقریباً غیر ممکن است. پراکنش آن در جهان در ارتفاعات داماش گیلان، کوه های لنکران جمهوری آذربایجان و اخیراً در جنگل منطقهٔ شغال درهٔ نمین به ثبت رسیده است.

مناطق حفاظت شده استان

این مناطق از نظر ضرورت حفظ و تکثیر جانوران وحشی یا حفظ و احیای رستنی ها انتخاب شده و تحت حفاظت قرار می گیرند. این مناطق در استان عبارت اند از: منطقهٔ حفاظت شدهٔ نئور، منطقهٔ حفاظت شدهٔ آق داغ و منطقهٔ حفاظت شدهٔ مغان.
منطقۀ حفاظت شدۀ نئور: این دریاچه در ٤٨ کیلومتری جنوب شرقی اردبیل در مسیر جادهٔ خلخال و در ارتفاعات دامنهٔ غربی کوه باغرو واقع شده است. دریاچه نئور به علت قرار گرفتن در مسیر پرندگان مهاجر و به علت داشتن مواد غذایی فراوان و محیط امن، پذیرای تعداد زیادی از این پرندگان است. از آبزیان خود این دریاچه می توان به نوعی سخت پوست به نام گاماروس اشاره کرد. تنها پستاندار آبزی دریاچه، سمور آبی (شنگ) است. در این منطقه ٧٠ گونهٔ گیاهی شناسایی شده و ٩٠ گونهٔ جانوری بومی و مهاجر دارد.

منطقۀ حفاظت شدۀ آق داغ خلخال: این منطقه به وسعت ٩٣٨٠٠ هکتار در جنوب شهرستان خلخال از ارتفاع ٦٠٠ متری ساحل رودخانهٔ قزل اوزن تا قلهٔ کوهستان آق داغ را در بر می گیرد. این منطقه از نظر وجود گونه های نادر و حمایت شدهٔ گیاهی و جانوری اهمیت دارد.

منطقۀ حفاظت شده مغان: این منطقه شامل قسمت هایی از شهرستان اصلاندوز ، پارس آباد مغان و بخش قشلاق دشت شهرستان بیله سوار به وسعت ٣٥٠٠٠ هکتار را شامل می شود. هدف از ایجاد این منطقه، احیای نسل آهو اعلام شده است. در منطقهٔ مغان ٨٦ گونه پرنده شناسایی شده که برخی از آنها مانند: قرقاول، دراج، پلیکان، فلامینگو، قو، عروس غاز و زنگوله بال از جمله گونه های نادر و حمایت شده در سطح کشور و جهان می باشند.

در استان اردبیل ٤٣ گونه از ردهٔ پستانداران شناسایی شده است که از میان آنها گونه های جانوری کل و بز وحشی، قوچ و میش ارمنی، پلنگ، سیاه گوش و خرس قهوه ای در معرض خطرند. نسل دو گونهٔ مارال و آهو نیز منقرض شده است. به منظور احیای نسل این دو گونه، طرح تکثیر آهو در قشلاق الملو مغان از سال ١٣٨٩ و طرح تکثیر مارال در جنگل فندقلوی نمین از سال ١٣٨٨ در استان آغاز شده است. خزندگان با ٢٩ گونه و دوزیستان با ٦ گونه از دیگر مهره داران استان می باشند. گونه های افعی زنگی و لاک پشت خشکزی از خزندگان، جزو گونه های حمایت شده و گونه سمندر جویباری ایرانی از دوزیستان، جزو گونه های در معرض خطر انقراض است. از بین ٢٥٧ گونه پرنده شناسایی شده در زیست گاه های استان اردبیل ٤٩ گونه برابر قوانین و مقررات شکار و صید جزو گونه های حمایت شده و حفاظت شده می باشند. در آب های شیرین استان ١٨ گونه ماهی شناسایی شده اند که ٧ گونهٔ آن غیر بومی و ١١ گونه جزو ماهیان بومی آب های جاری می باشند که گونهٔ قزل آلای خال قرمز در معرض خطر انقراض است.


جغرافیای انسانی استان اردبیل

استان اردبیل در بهمن ماه سال ١٣٧٢ از استان آذربایجان شرقی جدا و به استان مستقلی تبدیل شد که در واقع به عنوان اولین استان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و بیست و پنجمین استان کشور می باشد. این استان با ١٧٩٥٣ کیلومتر مربع وسعت دارای ١٠ شهرستان، ٢١ شهر، ٢٥ بخش و ٦٦ دهستان است.

براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ١٣٨٥ جمعیت استان اردبیل ١٢٢٨١٥٥ نفر بوده است که از نظر پراکندگی جغرافیایی، 58/41 درصد جمعیت در نقاط شهری و 36/17  درصد در نقاط روستایی سکونت داشته و بقیه غیرساکن بوده اند. این استان با وسعتی معادل 1/1 درصد مساحت کشور، حدود ٢ درصد از جمعیت ایران را در خود جای داده است.

شهرستان            سال ١٣٧٥            سال ١٣٨٥
                          تعداد جمعیت        تعداد جمعیت
اردبیل                    ٥٤٨٨٣٢               ٤٦٢٦٣٢     
بیله سوار                ٥٥٠٢٦                 ٥٩٥٨٤           
پارس آباد               ١٦٥٤٧٧                ١٣٨٨٨٧
خلخال                    ٩٥٠٠٥               ١٠٤٤٤٦٠
کوثر                       ٢٨٧٢١                 ٣٤٥١٤
گرمی                    ٩١٢٧٠                 ١٠٤٠٦٤
مشکین شهر          ١٥٩٢٤٢               ١٦٤٠٠٧
نمین                    ٥٩٦٤٠                  ٦٩٣٤٩
نیر                       ٢٣٠٣٥                 ٣٠٥١٤ 
مجموع               ١٢٢٥٣٤٨             ١١٦٨٠١١


ویژگی های جمعیت استان


الف) تراکم نسبی جمعیت: تراکم جمعیت استان اردبیل ٦٩ نفر در هر کیلومتر مربع بوده است که در مقایسه با تراکم جمعیت کل کشور(42/5 نفر در هر کیلومتر مربع) این استان را باید از مناطق پرجمعیت کشور به شمار آورد. شهرستان اردبیل پر جمعیت ترین و شهرستان نیر کم جمعیت ترین شهرستان های استان می باشند.

ب) رشد جمعیت استان: طی سال های ١٣٧٥ تا ١٣٨٥ سالانه به طور میانگین حدود ٦٠١٤ نفر به جمعیت استان افزوده شده که میانگین رشد سالانه آن برابر با 0/5 درصد است. این میزان رشد در مقایسه با میانگین رشد سالانهٔ جمعیت استان که در فاصلهٔ سال های ١٣٦٥ تا ١٣٧٥ برابر با 1/2 درصد بوده در حدود 0/7 درصد کاهش یافته است.

شیوه های زندگی در استان

الف) زندگی شهری
استان اردبیل از نظر درصد شهرنشینی، رتبهٔ نوزدهم را در کشور دارد به طوری که در سرشماری سال ١٣٨٥ ، بیش از ٥٨ درصد مردم استان اردبیل در ٢١ نقطهٔ شهری سکونت داشته اند جمعیت شهرنشین استان اردبیل در سال ١٣٨٥ در حدود ٧١٥٥٩٩ نفر بوده است.

عوامل شکل گیری شهرها
١ آب:هستهٔ اولیهٔ بسیاری از شهرها، روستاهایی است که در کنار منابع آب شامل رودها، چشمه ها و قنات ها استقرار یافته اند. شهرهای بزرگ استان اردبیل نیز در مجاورت رودهای پر آب شکل گرفته و به تدریج توسعه یافته اند؛ مثلاً شهر اردبیل در کنار رود بالیخلو، پارس آباد در کنار رودخانهٔ ارس، مشکین شهر در کنار رودخانهٔ خیاوچای واقع شده است.


٢ ناهمواری ها: شرایط طبیعی، از جمله وجود ارتفاعات و ناهمواری ها، در پیدایش و پراکندگی شهرهای استان نقش مهمی داشته است. 

٣ آب و هوا: قسمت های زیادی از استان اردبیل، کوهستانی و دارای ارتفاعات بلند است. سرمای شدید این ارتفاعات از جمله عوامل مهمی است که مانع پیدایش شهرها می شود؛ در حالی که در نواحی هموار و با آب و هوای معتدل، شهرهای بزرگ و کوچک استقرار یافته اند.
٤ عامل ارتباطی: عامل ارتباطی، یعنی راه ها به ویژه راه های اصلی موجب توسعهٔ بیشتر شهرها شده است، چنان که یکی از دلایل توسعهٔ شهر اردبیل این است که در محل انشعاب راه های شوسهٔ اصلی استان قرار دارد.


ب) زندگی روستایی
سابقهٔ شکل گیری زندگی روستایی در استان ما طولانی است. مهم ترین عواملی که در پراکندگی و استقرار روستاها نقش دارند عواملی چون آب و هوا، ناهمواری ها، میزان آب، نوع خاک، نوع معیشت و تعداد جمعیت می باشد. منابع مهم درآمد روستاییان استان شامل کشاورزی، باغداری، دامداری، زنبورداری، صید و پرورش ماهی و صنایع دستی است. متناسب با شرایط جغرافیایی و امکانات محل، انواع صنایع دستی در استان وجود دارد که در مناطق مختلف استان پراکنده شده اند. اغلب سکونت گاه های روستایی استان در کنار رودها و منابع آب استقرار یافته اند. در کوهپایه ها و دامنهٔ کوهستان ها، علاوه بر منابع آب، وجود خاک های حاصلخیز نیز در پیدایش و توسعهٔ روستاهای استان نقش مهمی داشته اند. از نظر پراکندگی جغرافیایی اکثر سکونت گاه های روستایی به ترتیب در بخش شمالی، مرکزی، جنوبی و غربی استان متمرکزند.

شکل روستاهای استان
اکثر روستا های استان اردبیل به دلیل کوهستانی بودن و کم وسعت بودن زمین های پست و هموار و کاربری آن در کشاورزی به شکل متمرکز بوده و در مناطق کوهستانی مرتفع، پلکانی و در امتداد رودها به صورت طولی استقرار یافته اند.

پ) زندگی عشایری
استان اردبیل از گذشته های دور به دلیل موقعیت جغرافیایی، کوهستانی بودن، آب و هوای متنوع و مراتع سرسبز از مراکز مهم کوچ نشینی بوده است. براساس سرشماری ١٣٨٧ عشایر استان از دو ایل بزرگ به نام ایل شاهسون با 93/4 درصد و ایل قره داغ با 1/5 درصد جمعیت و دو طایفه مستقل شاطرانلو با 3/8 درصد و طایفه مستقل فولادلو با 1/3 ١ درصد جمعیت تشکیل شده است. این تعداد حدود 6/5 درصد جمعیت عشایری کل کشور را تشکیل می دهد.

در گذشته شیوه های کوچ نشینی در استان ما به صورت کوچ خانواری بود که در آن تمام خانوارها به محل ییلاق و قشلاق خود کوچ می کردند، ولی امروزه دلایل مختلفی باعث تغییر و دگرگونی زندگی عشایری استان شده است که مهم ترین آنها عبارت اند از: محدودیت منابع آب، آسیب دیدن مراتع و چراگاه ها، ورود وسایل ارتباط جمعی، توسعهٔ راه های ارتباطی، ورود اتومبیل به زندگی کوچ نشینان و گرایش به برخورداری از رفاه و جاذبه های زندگی یکجانشینی.


فرهنگ

فرهنگ عامه و تأثیر آن در سیمای فرهنگی استان


استان اردبیل منطقه ای از ایران زمین است که به استناد تاریخ و یافته های باستان شناسان تمدن چند هزار ساله داشته و فرهنگ و تاریخ مملو از رازهای گران بهایی دارد که به خاطر کم توجهی، این آثار های غنی و ارزشمند شناخته نشده است. منطقه ای که فرهنگ عامهٔ آن سرشار از هویت دینی و ملی بوده و هر کدام از آداب و رسوم و سنن آن ارتباط معناداری با دین مداری و ریشه دار بودن مردمآن دارد.
مردم این استان از دوران کهن با ارائه شیوه های مختلف زندگی و پایبندی به ارزش ها و اعتقادات الهی چه قبل از اسلام و چه بعد از پذیرش اسلام با صیانت از فرهنگ متعالی خود تأثیر زیادی بر فرهنگ ایران و اسلام داشته اند. اوج این تأثیرگذاری را در دوران صفویه که داشته های فرهنگی با عرفان اصیل شیعی عجین شده می توان دید. تفکر سیاسی، اجتماعی، هنری، فرهنگی و مذهبی شیعی، که با حمایت بازوی نظامی قدرتمند عشایر سلحشور مغان توسط فرزندان این دیار به عنوان یک مکتب بنیانگذاری شد، به بازسازی و بازآفرینی فرهنگ و هویت ایرانی و تشکیل آخرین امپراتوری ایران که تقریباً یک ونیم برابر ایران کنونی را در برمی گرفت، نقش اصلی و اساسی ایفا کرده است. مراسم مذهبی و جشن های باستانی که در جای جای استان به صور گوناگون به اجرا در می آیند خودگواه بر این مدّعاست.


زبان و گویش

از موضوعات مهم مبحث فرهنگ عامیانه، ادبیات، زبان و گویش های محلی است که جزء جدا نشدنی زندگی مردم هر دیاری محسوب می شود به طوری که این گونه آثار با زندگی مردم عجین شده و هر کدام از این عناصر تأثیر به سزایی در برقراری ارتباط و تعاملاجتماعی روزانه مردم دارد.
اکثریت غالب مردم استان از زبان ترکی آذری در محاورات خودشان بهره می برند. با این همه در حال حاضر در استان گویش های متعددی وجود دارد که از جمله می توان به گویش تالشی در مناطقی از نمین و عنبران و شاهرود و گویش تاتی وکردی در بخش هایی از خلخال و خورش رستم اشاره کرد. در ادبیات شفاهی استان ما همچون سایر مناطق آذربایجان، بایاتی ها جایگاه خاصی دارند.بایاتیلار توسط عامهٔ مردم برای بیان احساسات، عواطف، امیال، آرزوها و دلتنگی هایشان به صورت آهنگین سروده می شود. برخی از ماهنی لار، ایش نغمه لری، اوخشاملار، تاپماجالار، لالایی لار، قوشماجالار، نازلامالار، آتالارسوزی، ناغیل لار، عاشیقلار ادبیاتی در قالب بایاتیلار سروده شده اندکه سینه به سینه و دهان به دهان چرخیده و به عنوان گنجینه ای با ارزش به دست ما رسیده اند. این سروده ها با معانی بس عمیق در درون مایهٔ خود، کارکردهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی متعددی دارند.


موسیقی

استان اردبیل از دیر باز به عنوان یکی از مراکز اصلی موسیقی ایران به حساب می آید. پژوهشگران قدمت موسیقی را در این منطقه به هزاره های پیش از میلاد نسبت می دهند. از آثار به دست آمده در کاوش های باستان شناسی در دورهٔ ماننا و ماد ها، جامی به دست آمده است که نقوش موجود بر روی آن، نوازنده ای را به نمایش گذاشته است. همچنین یکی از سنگ نگاره های آن زمان نقش
ساز عاشقی را نشان می دهد. همراه موسیقی و ساز و آواز در سفرهای مختلف اجرا می شد. « عاشیق های آذری » داستان ها،حماسه ها و عاشقانه ها توسط عاشیق ها در اکثر مراسم ها از عروسی گرفته تا تولد نوزاد از کوچ ایل گرفته تا جنگ و… حضور فعال داشتند برهمین اساس اشعار و آهنگ های متناسب با شرایط زمانی و مکانی ساخته و ارائه می کردند که از جمله توانایی های آنها سرودن اشعار فی البداهه در مقابل عاشیق دیگر می بود. موسیقی عاشیقی با موسیقی موغامی قرابتی دیرینه دارد. این نوع موسیقی نه تنها ازنظر شکل وفرم با موسیقی سنتی ایرانی قابل قیاس است؛ بلکه از همدیگر متأثر بوده اند.

از موسیقی های معروف اردبیل آهنگ و شعر « آپاردی سل لر سارانی » است که از جور و ستمی که خوانین نسبت به رعایا روا می داشتند، پرده برداشته و ایستادگی، رشادت، مردانگی، غیرت، وفاداری و شرف دختران محجوب این خطه را سروده و به عنوان یک الگوی بی نظیر و مثال زدنی برای نسل امروزی معرفی می کند. از جمله اساتید بی بدیل این عرصه می توان به استاد فقید علی سلیمی که اصالتاً ازاستان ما بوده و در نوازندگی تار و آهنگسازی و ساختن ترانه ها و تصنیف های حماسی و عاشقانه بسیار ماهر، توانا و قدرتمند بوده است. وی در دوران ٨ سال دفاع مقدس آهنگ های متعددی در حمایت از مرز و بوم ایران اسلامی ساخته و پرداخته است. ازجمله آثار با ارزش وی می توان به « آیریلیق، قهرمانلار، وطنیم و سیزه سلام گتیرمیشم » اشاره کرد.

بازی ها

یکی از راه های مناسب برای آشنا ساختن کودکان و نوجوانان با نقش های شغلی و اجتماعی، شرکت در بازی های گروهی و دسته جمعی است. بازی های محلی علاوه بر نقش تربیتی و جامعه پذیری که دارند ابزار مناسبی برای پر کردن اوقات فراغت محسوب می شوندکه در کنار ترسیم یک فضای پرشور و نشاط و فرح بخش، موجب تداوم همبستگی اجتماعی در میان مردم یک منطقه نیز می گردند.
از جملهٔ بازی های محلی استان ما می توان به: قیش قاپدی (ربایش کمر بند) بش داش (یک گل دو گل)، چیلنگ آغاج، گیردکان، ال اوسته کیمین الی، آی ننه قوردی قوردی، گیزلین پاچ، گیرجنه، شاه وزیر، طناب کشی و ده ها بازی دیگر اشاره نمود.

دین ومذهب

اکثر مردم استان اردبیل پیرو دین مبین اسلام بوده و پیروان ادیان الهی دیگر با آنکه در اقلیت اند، در کنار مردم مسلمان استان با آرامش زندگی می کنند. بیشتر جمعیت استان معتقد و ملتزم به مذهب شیعه دوازده امامی می باشند. در برخی از مناطق شهرستان های نمین و خلخال هموطنان اهل تسنن شافعی مذهب ساکن هستند.
به جرأت می توان گفت نمونهٔ بارز امت واحدهٔ اسلامی که شیعه و سنی را برادر می شناسد در شهرستان نمین نمود پیدا کرده است.به گونه ای که قرن هاست پیروان این دو مذهب با احترام متقابل نسبت به آموزه های مذهبی همدیگر، در آرامش زندگی کرده اند تا آنجا که اهل تسنن استان ما در ماه محرم همچون شیعیان اقدام به برپایی مراسم سوگواری، سینه زنی و زنجیر زنی در مساجد و معابر برای امام حسین (ع) می نمایند.

آیین ها و مراسم های سنّتی
استان اردبیل به عنوان قسمتی از سرزمین آذربایجان، با توجه به پیشینه کهن و غنی که از آن برخوردار است گنجینه هایی گرانبها از مراسم سنتی را در خود جای داده است. این آیین ها ریشه درباورهای عمیق دینی و الهی مردم این منطقه دارد. برخی از سنت ها از دوران قبل از اسلام وجود داشته و مردم آذربایجان با تطبیق آیین های سنتی با آموزه های اسلامی از آنها در زندگی شان بهره جسته اند. آیین هایی مانند چهارشنبه سوری، عید نوروز، شب چله و… که هنوز در استان اردبیل پا برجاست.
الف) مراسم چهارشنبه سوری: درآموزه های ادیان الهی چهار عنصر آب،خاک، باد و آتش به عنوان عناصر اربعه تطهیرکنندهٔ ناپاکی ها شناخته می شود. به همین دلیل از دوران کهن چهار چهارشنبه آخر سال به نام یکی از این عناصر نام گذاری شده است. (اولین به نام یئل، دومین به نام توپراق، سومین به نام اُود و چهارمین به نام سو چهارشنبه سی نام گذاری شده بود.) امروزه تنها در شب آخرین چهارشنبه سال مراسم پریدن از روی آتش و در روز آخرین چهارشنبه در برخی نقاط استان ازروی آب رد می شوند که به آن نئو اوستی گفته می شود.
نکتهٔ مهم و اساسی که در محتوای این اعمال نهفته است این است که هدف از پریدن یا رد شدن از روی آب و آتش، به عنوان یک عمل نمادین، تطهیر جان و تن از آلودگی ها و زشتی هاست. همان گونه که ما برای ورود به سال نو خانه تکانی می نماییم با لباس نو و خانه ای تمیز وارد سال جدید می شویم باید وجود خویش را از کینه ها، حسادت ها و دشمنی ها پاک نماییم. به همین دلیل است که در آغازین ساعت های روز آخرین چهارشنبه سال مردم کنار رودخانه ها جمع می شوند و برخی از روی آب رد می شوند و بعضی ها آب را جارو می کنند. بدین طریق ناپاکی ها را از زندگی خویش جارو کرده و به دست آب می سپارند و از آب جاری درکوزه ها ریخته و به منزلشان برده و در چهارگوشه خانه هایشان می ریزند.

ب) عید نوروز: نوروز بایرامی یکی از اعیاد باستانی کهن ایرانی است. در گذشته در منطقهٔ ما آمدن عید نوروز توسط تکم چی ها که به عنوان سفیران یا پیک های آواز خوان شناخته می شدند به مردم نوید داده می شد.


صنایع دستی

به مجموعه ای از هنر و صنعت ها اطلاق می شود که به طور عمده با استفاده از مادهٔ اولیهٔ بومی و به کمک دست و ابزارهای دستی ساخته شده که در هر واحد آن، ذوق و هنر و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به خوبی متجلی می یابد صنایع دستی گویند. این هنرها از دیرباز به عنوان یکی از شاخص های مهم علمی،هنری،فرهنگی و اجتماعی توسط استادان و هنرمندان چیره دست استان اردبیل در زندگی مردم نقش پررنگی داشته است. با تغییرات اجتماعی به وجود آمده در شیوه های زندگی مردم بسیاری از این صنایع یا کاملاً ازبین رفته و یا تنوع و شیوهٔ تولیدشان تغییر کرده است. با این حال ورنی عشایر مغان و گلیم منطقه نمین مهر اصالت از سازمان فرهنگی هنری یونسکو دریافت کرده است. در استان اردبیل فعالیت های مربوط به صنایع دستی در بیش از ٦٠ رشتهٔ مختلف انجام می شود که به معرفی برخی از آنها پرداخته می شود:
الف) قالی بافی: قالی بافی در استان اردبیل سابقهٔ طولانی داشته است، به طوری که فرش اردبیل از فرش های نفیس آذربایجان محسوب می شود.انواع فرش ها در رنگ ها و طرح های متنوع بومی تولید شده و نقشه شکسته و اسلیمی، زمینهٔ فرش های تولیدی را تشکیل می دهد. از جمله طرح های مشهور نقشه ها می توان به طرح قیچی، تک گل، ستاره، ریز ماهی، وان، هریس، زیر خاکی، کله قوچ، زرین قلم، قره باغ ولچک ترنج اشاره کرد که در میان آنها قالی قبای اردبیل از شهرت بالایی برخوردار است.
ب) ورنی بافی (سوماک): از صنایع دستی منحصر به فرد کشورمان به شمار می رود که توسط زنان و دختران ایل عشایری استان ما با استفاده از طرح ها و نقوش سنتی حیوانی مانند: گوزن، شتر، گوسفند، خروس، روباه، بوقلمون و نقوش گیاهی مانند: شکوفهٔ سیب، برگ کنگر و یا نقوش اسطوره ای مانند: اژدها (به صورت اشکال هندسی و انتزاعی در متن و حاشیه ورنی) به صورت ذهنی و بدون نقشه بافته می شود. جنس ورنی از ابریشم و یا تلفیقی از پشم و ابریشم است.
پ) سفال گری: از قدیمی ترین صنایعی که با استفاده از خاک رس و چرخ سفال در استان ما وجود دارد سفالگری است. از دوران کهن محصولات سفالی(کوزه، خمره، گلدان و…) در زندگی مردم کاربرد داشته و در مصارف مختلف مورد استفاده قرار گرفته است. با توجه به اینکه در دهه های اخیر نقاشی روی سفال و نقش برجسته، صنعتگران منطقه را به خود جلب کرده است شاهد رونق این هنر در استان هستیم.از جمله مراکز عمدهٔ تولید سفال در استان می توان به روستای انار مشکین شهر و داش کسن اردبیل اشاره کرد.
ج) خراطی چوب: ساخت سازه های سنتی، کنده کاری، معرق چوب، منبت چوب از صنایع فعال در حوزهٔ صنایع دستی چوبی استان به شمار می روند. قدمت دیرینهٔ خراطی در استان ما و بازاری که به نام آن (خراطا بازار) در شهر اردبیل هنوز پابرجاست و ارتباط آن
با انواع شغل ها (آهنگری، درودگری، معماری، آشپزی، نانوایی، کشاورزی، دامداری، بازی های کودکانه، ساخت انواع سازها، قالی بافی، گلیم بافی، شکار، منبر سازی، قهوه خانه داری، قصابی، ورزش و باغداری و…) نشان از اهمیت این حرفه در زندگی مردم دارد.
د) صنایع دستی فلزی: در حوزهٔ صنایع دستی فلزی از قبیل: چاقوسازی، مسگری، دوات گری و ساخت زیور آلات و…از گذشته های دور در استان اردبیل رواج داشته و بازارهایی به نام برخی از این صنایع وجود دارد. متأسفانه برخی از این هنرها به دست فراموشی سپرده شده اند.

ساختار اجتماعی و فرهنگی استان

ساختار اجتماعی، فرهنگی استان اردبیل تحت تأثیر ارزش های حاکم بر سه ساخت متفاوت شهری، روستایی و عشایری و
در بعضی مناطق استان تلفیقی از ساختارهای ذکر شده بنیان نهاده شده است. بنابر این در کل استان همگنی واحدی از ارزش ها و
هنجارها دیده نمی شود. با این حال یک وجه مشترک قوی به نام دینداری در تمام مناطق استان به چشم می خورد.
الف) ساخت عشایری: پیشینهٔ عشایری اهالی ساکن در استان اردبیل در خصوص ارزش ها و هنجارها در حوزهٔ فرهنگی مغان بیانگر این است که ساکنان جلگهٔ مغان دارای ارزش ها و هنجارهای خاصی هستند. انسجام اجتماعی (در درون رده های ایلی)، پیر سالاری، سلحشوری و آزادگی (در چارچوب ساختارهای اجتماعی ایلی)، از خودگذشتگی و جنگاوری و ایجاد افتخار برای طایفه یا تیره، بالا بودن میزان قدرگرایی، پایین بودن فردگرایی، از جمله مهم ترین ویژگی های فرهنگی اجتماعی این حوزهٔ فرهنگی است.
ب) ساخت روستایی: در شکل گیری آبادی ها و روستاها شاهد انطباق آنها با ساختار ایلی هستیم به گونه ای که بیشتر آبادی ها به نام تیره ها و طوایف نام گذاری شده است. مطالعه در فرهنگ روستاهای استان نشانگر همزیستی و مراودات اجتماعی و فرهنگی اهالی این حوزه با عشایر کوچ رو و شهرنشینان است. ساکنان روستاها، از انسجام اجتماعی قابل توجهی برخوردارند که از ویژگی های اصلی آن، بالا بودن وجدان جمعی و قدرت قابل توجه کنترل اجتماعیِ عرفی است.
پ) ساخت شهری: میزان بالای دینداری یک شاخص مهم در فرهنگ استان اردبیل است. اهمیت دینداری از گذشته در شهرهای استان و ساختار اجتماعی آن و شکل گیری محلات سنتی و نام گذاری های محلات مختلف به نام مساجد بیانگر تعلق خاطر بالای ساکنان شهر از گذشته به آموزه های دینی است. ساکنان اغلب شهرهای استان سنت گرا و تقدیرگرا بوده و در این شهرها علاوه بر ارزش های دینی، هنجاری محلی و سنتی به طور گسترده دیده می شود.



تاریخ

وجه تسمیۀ اردبیل
محققان اردبیل را یک شهر کهن و تاریخی می دانند و وجود آن را از زمان زردشت تصور می نمایند. به عقیدهٔ آنها واژهٔ اردبیل در ابتدا آرتاویل بوده که از دو جزء آرتا یعنی مقدس و ویل یعنی شهر ترکیب یافته بود و با توجه به مطالب عبارت اردبیل شهر مقدسی بود که احتمالاً رشد و تکوین اولیهٔ آیین زردشت در آن صورت گرفته است. همچنین گفته شده اردویل از دو کلمهٔ ارد و ویل تشکیل شده که ارد نام روز بیست و پنجم از هر ماه و نیز نام یکی از ایزدان زردشتی به معنای قانونی و مقدس است و چنانچه در کلمات اردیبهشت و اردشیر آمده و ویل که ریشه بسیار کهن آریایی دارد و هنوز در زبان های اروپایی استعمال می شود به معنای شهر است. در این صورت اردبیل با تحریف از اردویل به معنای شهر مقدس خواهد بود. نام اردبیل برای نخستین بار در لوحه های گلی سومریان به صورت ارتا ثبت شده است. نام اردبیل در منابع تاریخی بعد از اسلام نیز به صورت های مختلف (اردویل، اردبیل، ارت ویت، ارت ویل) آمده است.
اردبیل در دوران پیش از تاریخ
با توجه به مدارک موجود باستان شناسی، می توان گفت منطقهٔ اردبیل حداقل از هزارهٔ ششم قبل از میلاد مسکون بوده است؛ چرا که سراسر منطقه از تپه های باستانی یا به عبارت دیگر مناطق استقراری که روزگاری دژ یا شهرک یا روستا بودند پوشیده شده است مانند شهر یری در مشکین شهر، قلعهٔ اولتان در پارس آباد و بوینی یوغون (دژ بهمن) در نیر. از عصر مفرغ آثار ارزنده ای از حوالی استان اردبیل کشف شده است، به طوری که شمشیرهای مسی، خنجرهای مختلف، تیر، سر نیزه، حلقه برای گرفتن زه کمان و تیردان های مسی با قدمت نزدیک به سه هزار سال قبل از میلاد در ناحیهٔ اردبیل پیدا شده است. از هزارهٔ چهارم قبل از میلاد آذربایجان در قلمرو اقوام کاسی، هوری، گوتی و لولوبی بوده است. در آغاز هزارهٔ اول قبل از میلاد اردبیل و بخش عمده ای از آذربایجان در قلمرو دو دولت اورارتو و ماننا بودند.

اردبیل در دوران قبل از اسلام
به طور دقیق مشخص نیست که اردبیل در دورهٔ ماد در قلمرو آنها بوده یا در قلمرو کاسپی ها، اما مسلم است که در دورهٔ هخامنشیان در اطراف رود بادی مریز (رود کورا) برای حفظ و حراست مرز ایران اردوگاه مهمی وجود داشته که مرکز آن اردبیل بوده است. این موضوع اهمیت سیاسی و نظامی اردبیل را ثابت می کند. در اواخر دورهٔ هخامنشیان در حملهٔ اسکندر مقدونی مردم اردبیل در کنار آتروپات با مهاجمان می جنگیدند که بعد از شکست هخامنشیان تابع دولت آتروپاتکان شدند. نام اردبیل در داستان ویس و رامین که از آثار ادبیات مربوط به دورهٔ اشکانیان می باشد نیز آمده که نشانگر قدمت بیش از ١٥٠٠ ساله اردبیل است.

یاقوت حموی در معجم البلدان بنای این شهر را به فیروز ساسانی که در سال های ٤٨٣  ٤٥٩ میلادی سلطنت می کرد نسبت داده و آن را فیروزگرد نامیده است. وی در کتاب خود اردبیل را مشهورترین شهر آذربایجان خوانده و گفته است که پیش از اسلام کرسی ناحیه بوده و در جای دیگر گویند اردبیل از بناهای فیروز موسوم به باذان فیروز بوده است. پادشاهان اشکانی و ساسانی در جنگ با رومی ها که بر سر تسخیر اران و ارمنستان با هم داشتند،همواره به جمع آوری و استقرار نیرو در شمال آذربایجان همت می گماشتند که اردبیل محل مناسبی برای این تدارک و مرکز استقرار ستاد عملیات سپاه ایران علیه رومیان بوده است. موسی خورن یکی از نویسندگان قدیم ارمنی فهرستی از استان های ایران در عهد ساسانیان باقی گذاشته که طبق این فهرست آذربایجان دو پایتخت یا کرسی داشته یکی اردبیل و دیگری گنزگ یا شیز قرون اسلامی که امروزه به نام تخت سلیمان خوانده می شود. این مطالب نشان می دهند که اردبیل یکی از شهرهای قدیمی ایران است و قبل از اسلام قرن های متمادی کرسی آذربایجان و قسمت مهمی از آن بوده است، ولی حوادث تاریخی به خصوص حملات طوایف و زلزله های سخت بارها آن را ویران کرده و آثاری را که امروز می توانست مدارک گویایی برای تاریخ آن حدود باشد به تاراج مهاجمان داده یا زیر خاک مدفون ساخته است.

برخی محل تولد زردشت را سبلان و اطراف آن می دانند و با این ترتیب، دعوت های اولیهٔ او نیز در این حوالی صورت گرفته و حدود اردبیل و دامنه های سبلان نخستین محل انتشار آن دین باستانی بوده است. شادروان مشیرالدوله در تاریخ ایران باستان در مبحث زردشت چنین گوید: در سن سی سالگی زردشت در کنار رود دایی تی یا مبعوث شد و امر شد که مردم را به خدا شناسی دعوت کند و آنگاه اضافه می نماید که بعضی از علما تصور می کنند که رود مزبور ارس امروز است. ابوریحان بیرونی در آثار الباقیة من القرون الخالیة زادگاه زردشت را در جلگهٔ مغان ذکر کرده است. در منابع یونانی گفته شده است که نخستین باری که به او کشف و شهود دست داد در سواحل رود دایی تی یا در نزدیکی وطن او بود. ساکنان اردبیل به خصوص دهستان های اطراف سبلان اعتقاد دارند که یکی از انبیا در آنجا مدفون است و مورّخان نیز بدان در آثار خود اشاره کرده است: چنان که زبیدی در تاج العروس فی شرح القاموس گفته است که آن کوه از معالم صالحین و اماکن متبرکه و مزارات است. وجود قبر یک نبی در بالای سبلان گویا مورد اشاره پیامبر (ص) نیز قرار گرفته است که حمدالله مستوفی در عجایب المخلوقات روایتی را آورده که گفتند یا رسول الله سبلان چیست؟ فرمود کوهی است بین ارمنیه و آذربایجان بر آن چشمه ای است از چشمه های بهشت و در آن قبری از قبور انبیا است.



اردبیل در دوران اسلامی
در زمان حملهٔ اعراب به ایران و به ویژه هنگام فتح آذربایجان بیشترین تلاش اعراب متوجه مرکز آن، یعنی اردبیل بود. اردبیل در سال ٢٢ ه.ق به دست سپاهیان اسلام افتاد. این شهر در زمان خلافت بنی امیه ١٣٢  ٤١ ه.ق و همچنین در زمان عباسیان مرکز ایالت وسیع آذربایجان بود. در این زمان شهر دارای پادگان و برج و بارویی بود که طول آن از هر طرف به چهارکیلومتر می رسید. در سال ١٩٢ ه.ق فرقه خرم دینان در این ناحیه علیه خلفای غاصب و ستمگر عباسی به رهبری جاویدان ابن سهلک سر به شورش برداشتند. این قیام بعد از مرگ او به رهبری بابک خرم دین ادامه یافت. عاقبت این قیام در دورهٔ خلافت معتصم هشتمین خلیفهٔ ستمگر عباسی فرو نشانده شد و بابک اسیر گردید و در سال ٢٢٣ ه.ق در بغداد به دار آویخته شد. بین سال های ٢٦٧  ٣١٧ ه.ق این شهر مرکز حکمرانی طایفه بنی ساج بود که حکومت را از مراغه به اردبیل انتقال داده بودند. نخستین سکه هایی که نام اردبیل در آن ضرب شده، مربوط به این خاندان است. پس از ساجیان سلسلهٔ دیلمی مسافریان جای آن را گرفت، اما دولت آنها نیز زیاد دوام نیاورد. استان اردبیل امروزی به سبب موقع خاص خود، همواره در معرض تهاجم کوه نشینان قفقاز و اقوام دشت های جنوبی روسیه بوده است. چنانکه ترکان خزر و گرجیان بارها از دربند های قفقاز به دشت های اردبیل تاختند. با حضور ترکان سلجوقی در ایران، منطقهٔ ما نیز در قلمرو آنها قرار گرفت و فرهنگ ترکان در میان مردم استان گسترش یافت. اردبیل در زمان حملهٔ مغول نیز مرکز حکومت آذربایجان بود که غارت شد.

ابن حوقل در کتاب صورة الارض می نویسد : مردم اردبیل در برابر مغولان به شدت مقاومت کردند و یک بار نیز آنها را  شکست دادند. ولی سرانجام تسلیم شدند.

در دورهٔ ایلخانان به دلیل رشد و گسترش تصوف، خانقاه های زیادی در نواحی مختلف ایران بنا شدند که مهم ترین آنها خانقاه شیخ صفی الدین در اردبیل بود. بزرگی مقام شیخ صفی الدین در عرفان باعث شد که اردبیل کعبهٔ آمال و قبلهٔ صوفیان شود. علاوه بر مردم، حاکمان و بزرگان نیز احترام خاصی به شیخ صفی الدین و فرزندان آنها می گذاشتند، به طوری که معروف است امیر تیمور لنگ در ملاقات با شیخ خواجه علی در اردبیل هزاران اسیر عثمانی را به درخواست ایشان آزاد کرد.
اردبیل در دوران معاصر
شاه اسماعیل نوادهٔ شیخ صفی برای تشکیل حکومت واحد ایرانی از اردبیل قیام کرد و همهٔ ولایات را مطیع خود ساخت. شورش ها را خواباند و ملوک الطوایفی را از بین برد. نخستین اقدام او رسمی کردن مذهب شیعه در ایران بود. بنابراین، اردبیل خاستگاه مذهب شیعه و تشکیل دولت ملی در ایران به شمار می رود. در دوران صفوی از آنجا که حکمران اردبیل از خاندان صفوی انتخاب می شد و این شهر مدفن اجداد صفویان بود آن را مقدس می خواندند، به علاوه در زمان صفویان هر کس گناهی می کرد از ترس مجازات به اردبیل پناهنده می شد و از هر گونه آسیبی در امان بود. از این رو، اردبیل به دارالاما نو در برخی منابع به دارالارشا دمعروف شد.

اردبیل در دورهٔ صفوی از لحاظ سیاسی و اقتصادی سرآمد شهر های ایران بود. در آغاز دورهٔ قاجار عباس میرزا نایب السلطنه فتحعلی شاه قاجار مرکز ستاد سپاهیان خود را در اردبیل قرار داد و به کمک افسران فرانسوی قلعه ای در برابر هجوم قوای روسیه بنا کرد که بعد ها تبدیل به زندان شد. در جنگ ایران و روسیه در ١٢١٨ ه.ق قوای روس به اردبیل حمله کرد و تا تنظیم عهدنامهٔ ترکمنچای این شهر در اشغال بیگانه بود. در زمان اشغال همهٔ اشیای قیمتی و بی همتای مقبرهٔ شیخ صفی الدین و زینت آلات دیگر مقبره ها و کتاب های مهم کتابخانهٔ اردبیل که شاه عباس وقف کرده بود و از کتاب های خطی نفیس و بی نظیر و بی همتا بود غارت شد.

مغان بخش شمالی استان که سابقاً موغا یا مغکان یا موقان نام داشته با داشتن مناطقی مانند باجروان،ورثان،برزند و اولتان و…
سابقهٔ تاریخی بسیار طولانی دارد .
بیله سوار یکی از بخش های مغان با داشتن تپه های مربوط به قبل از اسلام از نظر تاریخی حوادث بسیاری را شاهد بوده است که می توان از هجوم و حملهٔ اقوام ترک اوغوز، و حملات روس ها در جنگ های دوره های مختلف نام برد. وجود آثاری همچون قیز قلعهٔ سی، قبرستانی به نام گوور و تپه های باستانی مربوط به دورهٔ اشکانی و اجاق برزند و آلازار، گرمی را به یکی از مراکز مهم تاریخی تبدیل کرده است. همچنین اصلاندوز محل جنگ های ایران و روس در دورهٔ قاجار دارای تپه های قدیمی از جمله تپهٔ نادری و گورستان های تاریخی یکی دیگر از بخش های تاریخی مغان محسوب می شود. در جنوب مغان، منطقهٔ خیاو قدیم یا مشکین شهر امروزی قرار دارد که مدنیت بزرگی در این حوالی بوده که هنوز تقریباً دست نخورده زیر خاک مدفون است. قدمت خیاو را به دلیل وجود قبور زردشتیان و سنگ نبشته های ساسانی و قلعه هایی چون قهقهه، دیو قالاسی، کهنه قلعه و قلعهٔ ارشق می توان به قبل از قرون اسلامی رساند.

خیاو در دورهٔ صفویه رونق بیشتری داشته است. در زمان شیخ حیدر که حاکم و والی این شهر بوده به دلیل تلاش وی برای رونق و آبادانی آن اهمیتی فوق العاده یافت. در دورهٔ قاجار به ویژه در جنگ های ایران و روسیه این شهر از مراکز بسیار مهم برای استقرار سپاه عباس میرزای ولیعهد بوده است. در سال ١٢٧٥ ه.ق. لشکریان روس پس از جنگ سختی با توپ و تفنگ و تجهیزات کامل شهر را به مدت ٦ ماه محاصره کرده و پس از سرکوب ایلات شاهسون که به شدت مقاومت می کردند، اموال مردم به عنوان غرامت توسط روس ها به یغما رفت. سابقهٔ مدنیت در خلخال، واقع در بخش جنوبی استان به هزارهٔ دوم قبل از میلاد باز می گردد. در قرن های دوم و سوم هجری در کتب جغرافیایی آن دورهٔ مورخان و جغرافی دانان دربارهٔ خلخال مطالبی آورده اند.
در معجم البلدان (اواخر قرن ششم هجری ) آمده است : در ولایت خلخال قلاعی بلند قرار دارد که مردم آن هنگام حمله مغول به آنجا عزیمت کردند .وجود کاروان سراهای تاریخی، امامزاده ها، مساجد و پل ها از جمله پل پردیس (مربوط به دورهٔ ساسانی)، غارها و حمام های تاریخی حاکی از مدنیت طولانی در این منطقه است.




توانمندی های گردشگری

فهرست جاذب ههای گردشگری اردبیل

اردبیل : آرامگاه شیخ صفی الدین، بازار شهر اردبیل، بقعه شیخ جبرائیل، پل هفت چشمه، مسجد جمعه، دریاچه شورابیل و گردشگاه های آن، مجتمع آب درمانی سبلان(سرعین) دریاچه نئور، آبشار منطقه ییلاقی سردابه، موزه مردم شناسی، موزه یات وحش اردبیل، پیست اسکلی الوارس در منطقه سیاحتی سرعین، امامزاده صالح، پل ججین، تپه باستانی نادری، پل داش کَسَن، ویرانه های آتشکده ساسانیان، آبگرم بش باجیلار(پنج خواهران)، تالاب شور گل، آبشار ور گور سبلان، چشمه سردابه، پل کلخوران
بیله سوار : قلعه دختر(قیز قلعه سی) جاذبه های طبیعی دشت مغان، عشایر ایل سون با آداب و رسوم و فرهنگ خاص منطقه مغان
پارس آباد : قلعه اولتان، پل تاریخی خدا آفرین، برج تاریخی قار لوجا(قار لوجه)، دشت مغان،گورستان قدیمی اصلاندوز
خلخال : موزه خلخال، آب گرم و آب معدنی گرم خانه، آبشار کلور، غار کلور، امامزاده عبدالله کلور، آب گرم خوشنامه، غار هفت خانه، غار ماجولان، آبشار اسبو، آب معدنی چناران
گرمی : قیز قلعه سی، تپه مطلب، آثار تاریخی دوره اشکانی در آقا علی تپه سی، قلعه ئیل سوئی
گیوی : آب گرم و آب معدنی گیوی، تالاب گنجگاه
مشگین شهر: مقبره سلطان حیدر، سنگ نبشته شاپور دوم ساسانی، موزه مشگین شهر، تپه تاریخی قنبر (سلاخ تپه)، جاذبه های طبیعی و دریاچه قله سبلان، قلعه ارشق، امامزاده سید سلیمان در روستای فخر آباد، چشمه قطور سویی، گورستان تاریخی انار، زیستگاه مویل
نمین : آتشکده شاق دره، آرامگاه شیخ بدرالدین، پیکره بابا داوود، جاذبه های طبیعی گردنه حیران، آرپاتپه سی
نیر: آب گرم قینرجه، پل تاریخی قرمز (قرمزی کوپری)، بقعه کورائیم.


استان اردبیل از یک سوبه عنوان سرزمینی سرشار ازمنابع طبیعی، تاریخی وفرهنگی با آثار شکوهمند و به یادماندنی و قدمتی زیاد و از سوی دیگر با دارا بودن آب وهوای متنوع، دلپذیر و چهار فصل،آب های معدنی گرم وسرد دامنهٔ کوه سبلان، ژئوپارک های منحصر به فرد، آبشارها، تالاب ها، دریاچه های زیبا، جنگل ها، مراتع و اراضی کشاورزی بسیار حاصلخیز، از جایگاه ویژه ای از نظر گردشگری در سطح ملی و بین المللی برخوردار است.

الف) جاذبه های طبیعی
١ کوه ها و مناطق ییلاقی: در استان اردبیل کوه های متعددی وجود دارد که از مهم ترین کوه ها با قابلیت های گردشگری می توان به موارد زیر اشاره کرد:

کوهستان سبلان، رشته کوه صلوات داغ، کوه های باغرو و بزغوش دامنه ها و دره های این کوه ها با برخورداری ازطبیعت دست نخورده و زیبا، وجود مجموعه متنوع از اشکال فرسایشی، پدیده های زمین شناسی مشخص، صخره ها و پرتگاه های اعجاب انگیز، زیباترین مناظر طبیعی را در خود جای داده اند. از میان این کوه ها، تودهٔ سبلان به تنهایی بزرگ ترین مجموعهٔ طبیعت گردی استان است. برخی از مهم ترین زمینه های طبیعت گردی آن عبارت اند از:

  •  گردشگری ییلاقی در دامنه های سرسبز سبلان
  •  وجود دره های موییل و شیروان دره سی
  •  صخره نوردی در دیواره های طبیعی این دره ها
  •  قابلیت اسکی و ورزش های زمستانی در پیست اسکی آلوارس
  •  بازدید از عشایر مستقر در مناطق ییلاقی

شیروان درهّ سی (درهٔ شیروان) یکی از یازده زیستگاه حیات وحش است که درمنطقهٔ سبلان واقع شده است. این منطقه در ۲۰ کیلومتری جنوب شرقی مشکین شهر واقع شده و در نزدیکی شهر لاهرود قراردارد.ارتفاع آن ازسطح دریا ۲۲۰۰ متر بوده و مساحت آن به ۷۵ کیلومترمربع می رسد. شیروان درّه سی درهٔ عمیق و عریضی است که عملکرد عوامل فرسایش برروی رسوبات آذر آواری آتشفشان سبلان باعث ایجاد اشکال و ستون های فرسایشی متنوع و زیبا در آن شده است. این درّه از قسمت جنوب به دامنهٔ شمالی سبلان (هرم)، از شرق به جادهٔ لاهرود  شابیل،ازغرب به هوشنگ میدانی و از شمال به زمین های روستای قلچقلو منتهی می شود. شیروان درّه علاوه بر ویژ گی های زمین شناسی از نظر زیستی نیز اهمیت زیادی دارد و یکی ازمهم ترین زیست گاه های حیات وحش ایرانبه شمار می رود. برخی ازپدیده های زیبای ژئوتوریسمی منطقه عبارت اند از: اشکال فرسایشی، آبشارها به خصوص آبشار دو قلو، چشمه های متعدد آب معدنی ودریاچهٔ زیبای آت گولی. ثبت جهانی ژئوپارک شیروان درّه درآیندهٔ نزدیک موجب جذب بیشتر گردشگر به این منطقه شده و باعث معرفی هرچه بیشتر این مجموعهٔ ارزشمند زمین شناسی خواهد شد که در نهایت باعث رونق اقتصادی، معرفی فرهنگ بومی وتبدیل این منطقه به قطب ژئوتوریسمی در خاورمیانه خواهد شد.


٢ آب های معدنی: آب های گرم و سرد معدنی یکی از پرطرف دارترین پدیده های ژئوتوریسمی است و از اهمیت و جایگاه ویژه ای به لحاظ جذب گردشگر برخوردار است. استان ما به ویژه منطقهٔ آتشفشانی سبلان از نظر فراوانی چشمه های معدنی در سطح کشور بی نظیر و معروف بوده و هر ساله پذیرای میلیون ها گردشگر داخلی و خارجی است. علاوه بر تعدد چشمه ها داغ ترین، پر آب ترین و مرتفع ترین چشمه های آب معدنی نیز در استان ما واقع شده اند.
حوزه ها و مراکز آب معدنی عبارت اند از:

  •  حوزهٔ مرکزی شهرستان اردبیل
  •  حوزهٔ شهر سرعینحوزهٔ جنوبی شهرستان های کوثر و خلخال
  •  حوزهٔ غربی شهرستان نیر
  •  حوزهٔ شمالی با آبگرم های شهرستان مشکین شهر در دامنه های شمالی کوهستان سبلان

این حوزه ها به صورت مجتمع های آب درمانی در سرعین، سردابه، نیر، ارجستان، موئیل، شمال سبلان (مشکین شهر) و خلخال در سطح استان پراکنده شده اند.

٣ جنگل ها: مهم ترین جنگل ها با کاربرد گردشگری در استان اردبیل شامل پارک جنگلی فندقلو، پارک جنگلی مشکین شهر و جنگل های بین شهرستان خلخال و استان گیلان است. در این میان جنگل فندقلوی نمین به دلیل دارا بودن یکسری از قابلیت ها در سطح بین المللی اهمیت دارد. نمونه ای از این قابلیت ها عبارت اند از: دسترسی مناسب به گردنهٔ حیران و شهر آستارا، آب و هوای ییلاقی، چشم انداز جنگلی، امکان ایجاد زنجیرهٔ گردشگری، نزدیکی به فرودگاه اردبیل، داشتن پیست اسکی روی چمن، دهکدهٔ گردشگری و تله کابین. پیست هاکی روی چمن فندقلوی نمین بعد از اتمام کار بزرگ ترین پیست هاکی روی چمن کشورخواهد شد.


٤ دریاچه ها: مهم ترین دریاچه های استان با قابلیت گردشگری شامل دریاچه های نئور، شورابیل و دریاچهٔ قلهٔ سبلان می باشد.
  دریاچۀ شورابیل: دریاچه شورابیل در جنوب شهر اردبیل یکی از مناطق نمونهٔ گردشگری استان است. این دریاچه امکانات تفریحی، ورزشی و فرهنگی بسیاری دارد از جمله: اسکلهٔ قایقرانی، دو میدانی، دوچرخه سواری، هتل های مجهز و زیبا، گنجینهٔ تاریخ طبیعی، نمایشگاه بین المللی و بازارچهٔ صنایع دستی، مجموعه شهربازی، رستوران وسط دریاچه و…که می تواند مورد استفاده گردشگران قرار گیرد. این مجموعه، مجتمع تفریحی کوثر نامیده شده است. سالانه ده ها هزار نفر گردشگر در داخل استان از این دریاچه دیدن می کنند، به طوری که پس از شهر سرعین رتبهٔ دوم پذیرش گردشگران در استان اردبیل راداراست.
  دریاچۀ نئور: این دریاچه در ٤٨ کیلومتری جنوب شرقی اردبیل و در ارتفاع ٢٧٠٠ متری از سطح دریا قرار گرفته است. وسعت دریاچه بیش از ٢٢٠ هکتار و مشتمل بر دو دریاچه کوچک و بزرگ است که در فصل پرآبی (بهار) به هم می پیوندند دریاچهٔ واحدی را تشکیل می دهند. بیشترین عمق دریاچه 5/5 متر و ژرفای آن ٣ متراست. ٥ ماهی قزل آلای این دریاچه شهرت جهانی دارد. با توجه به موقعیت و توان های طبیعی این دریاچه می توان با برنامه ریزی صحیح از آن در جهت گسترش فعالیت های گردشگری و رفاه اجتماعی بهره برداری کرد. از کاربری های مختلف گردشگری و تفریحی این دریاچه را می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  •  جنگل کاری مصنوعی در حاشیهٔ دریاچه
  •  بهره برداری از سطح دریاچه برای فعالیت های ورزشی از جمله اسکی روی آب در تابستان
  •  بهره گیری از فضای سبز حاشیهٔ دریاچه و موقعیت طبیعی بسیار مناسب آن در جهت استفادهٔ مسافران و مردم محل
  •  پرورش ماهی و صید انفرادی با قلاب
  •  ایجاد مراکز تفریحی سالم و فعالیت های ورزشی زمستانی از جمله اسکی در ارتفاعات و روی دریاچهٔ یخ زده.


5 تالاب ها: در استان اردبیل ده ها تالاب کوهستانی و دشتی در کوه های سبلان و باغرو و جلگه های حدّ فاصل آنها شکل گرفته است. این زیست گاه های آبی که اکثراً آب شیرین دارند، از نظر ذخیره و تأمین آب، زیستگاه پرندگان مهاجر آبزی و کنار آبزی و جذابیت های گردشگری اهمیت دارند. تالاب شورگل، ملااحمد، قره سو، پته خور، نوشهر و آلوچه از تالاب های مهم استان اند.

6 رودخانه ها و آبشارها: وضعیت خاص آب و هوایی و ناهمواری در استان اردبیل موجب پیدایش رودها و آبشارهای زیبایی گردیده است که در صورت فراهم آوردن امکانات مناسب در زمینهٔ ورزش های آبی می توان گردشگران زیادی را به منطقه جذب کرد. مانند رودهای دره رود، بالیخلی چای، خیاوچای، آراز چای، خلخال و آبشارهای گورگور، سردابه، آلوارس و آق بلاغ.

٧ غارها: در استان اردبیل به خصوص در منطقهٔ خلخال غارهای کوچک و بزرگ متعددی با جاذبه های گردشگری وجود دارد که مهم ترین آنها عبارت اند از: غاریخگان، غار هفت خانه (یدی اولر)، غار جلال آباد.


ب) جاذبه های انسانی

١ جاذبه های یادمانی  تاریخی: استان اردبیل در محدودهٔ کنونی خود، انبوهی از یادمان های تاریخی و باستانی دارد، این جاذبه های یادمانی و تاریخی از نظر گردشگری عبارت اند از:

  •  دلم نهای پیش از تاری خ(مساکن اولیهٔ انسان ها در یک کیلومتری شمال نمین)
  •  قلع ههای باستانی و تاریخی: قلعهٔ قهقهه در مشکین شهر، کهنه قلعه، قلعهٔ دیو، قلعهٔ اولتان و قلعهٔ بوینی یوغون
  •  تپ ههای تاریخی و باستانی: تپهٔ نادری، کرکرق، دمیرچی و ایلانجیق
  •  کاروان سراها: شاه عباسی نیر، قانلی بلاغ

بناها و پل های تاریخی: اردبیل به دلیل استقرار در مسیر راه های ارتباطی شمال، جنوب ، شرق و غرب به طور طبیعی یک گذرگاه تاریخی به شمار می رفته است. در همین حال وجود رودخانه های زیاد با رژیم طغیانی در محدودهٔ این منطقه، احداث راه ها و پل های ارتباطی را ضروری می ساخته است.برخی از مهم ترین پل های استان عبارت انداز: هفت چشمه، پل کلخوران، نادری، پل قرمز و پل نوجه ده.

خانه های تاریخی: خانهٔ رضازاده، خانهٔ هاشم ابراهیمی از دورهٔ زندیه، خانهٔ یوسف صادقی و خانهٔ صارم السلطنه نمین

حمام های تاریخی: حمام تاریخی شیخ، حمام تاریخی نصر
سنگ نبشت هها: سنگ نبشتهٔ مشکین شهر، سنگ نبشتهٔ روستای مشکول خلخال و سنگ نبشتهٔ روستای اورارتو و روستای اباذر

٢ جاذبه های مذهبی  تاریخی: مهم ترین جاذبه های مذهبی  تاریخی استان مجموعهٔ خانقاهی و آرامگاهی شیخ صفی الدین اردبیلی است. این مجموعه یکی از مظاهر زیبای فرهنگ ایران است که در سال ١٣٨٩ به عنوان اثری ارزشمند به ثبت جهانی یونسکو
رسیده است. بناهای تاریخی این مجموعه که از آثار قرن هفتم هجری است، در طول بیش از ٤ سده شکل گرفته و توسعه پیدا کرده است. اهمیت این بقعه نه تنها به خاطر جنبهٔ زیارتی آن بلکه به واسطهٔ ویژگی هایی است که در ابعاد هنری و معماری تاریخی آن نهفته است. از بخش های اصلی این مجموعه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • شاه نشین، عمارت چینی خانه، تالاردارالحفاظ (قندیل خانه)، مسجدجنت سرا، خانقاه، چله خانه، شهیدگاه، حرم خانه وآرامگاه شیخ صفی الدین و شاه اسماعیل اول و قالی اردبیل.

   از دیگر جاذبه های مذهبی تاریخی استان می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • بقعه ها: بقعهٔ شیخ امین الدین جبرائیل، بقعهٔ شیخ حیدر، بقعهٔ کورائیم، بقعهٔ شیخ بدرالدین
  • امام زاد هها: امام زاده عبدالله کلور، امامزاده پیر، امام زاده سید سلیمان فخرآباد
  • مساجد: مسجد جامع عتیق، مسجد اعظم، مسجد کلخوران و مسجد جمعه

٣ جاذبه های فرهنگی: آداب و رسوم مانند ادبیات شفاهی و فولکلور، ادبیات سنتی، جشن ها، سوگ ها، جشنواره ها، مراسم
سنتی و جاذبه های زندگی عشایری، از جاذبه های فرهنگی استان اند.

٤ جاذبه های اقتصادی: بازار تاریخی شهر اردبیل، بازار سنتی شهر های مشکین شهر و گرمی و بازارچهٔ مرزی بیله سوار از جاذبه های اقتصادی استان اند. قسمت های اصلی بازار تاریخی اردبیل که بافت قدیمی آن تا حدودی حفظ شده است، از راسته های پیرعبدالملک، قیصریه، کفاشان، علافان، زرگران و… تشکیل شده و سرای خشکبار از مهم ترین سراهای آن می باشد. بازار اردبیل در دوران صفویه به دلیل تجارت ابریشم و حضور کاروانیان در این بازار جایگاه ویژه ای داشته است.

5 موزه ها: موزه های استان عبارت اند از: موزهٔ چینی خانه، موزهٔ مردم شناسی،حمام تاریخی شیخ (موزهٔ صنایع دستی استان)، موزهٔ تاریخ طبیعی استان، موزهٔ باستان شناسی خلخال (حمام تاریخی نصر)، موزه باستان شناسی مشکین شهر، موزهٔ نمین (خانه صارم السلطنه)، موزهٔ باستان شناسی و نگارخانهٔ خطایی.

مناطق نمونۀ گردشگری و روستاهای هدف گردشگری

در سال های اخیر به منظور استفاده از ظرفیت های گردشگری و رشد و شکوفایی آن سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مناطقی را تحت عنوان مناطق نمونهٔ گردشگری و روستاهای هدف گردشگری تعیین و انتخاب کرده است.

مناطق نمونۀ گردشگری استان